Nieuws/ Herfst  2026

Familie duurt een mensenleven lang

Ik voel me  zo langzamerhand  als een lichaam dat met zijn tenen in de klei en het veen van de late 18e en vroege 19e eeuw staat, de tijd van de patriotten en in het directe verlengde daarvan van de  tijd van de Bataafse Republiek. De tijd van  mijn bedbed-overgrootouders.  De Van Schuppens, de Van Dongens, de Datema’s . In die tijd respectievelijk behorend tot de  o zo provinciaalse kleine bourgeoisie  op de grens van Het Sticht en Gelderland  [de Van Schuppens] en op de grens van Holland en Staats/ later Noord Brabant [de Van Dongens] én – lest best –  tot de klasse van aan lager wal geraakte dagloners-landarbeiders  in het Groninger Hogeland [de Gerritsen-Datema’s].

Tegelijkertijd kan ik nog net over de rand van de 21e eeuw kijken  en luisteren. Misschien kan ik me zelfs ook nog enigszins verstaanbaar maken, als de hedendaagse jeugd nog tenminste nog wil luisteren naar  iemand uit die inmiddels zo verfoeide babyboomgeneratie – mensen die  in de zogeheten Wederopbouwjaren tussen 1945 en 1965 geboren werden.

Dat schreef ik in de zomer van 2022 in mijn Nieuwsbrief.  Een familiereünie van de vanDongen-kant van mijn stamboom vormde een welkome aanleiding onderstaand stuk te schrijven dat als laatste hoofdstuk werd opgenomen  in een familiebundel “’memory tours” over de Raamsdonkveerse tak van de familie. Het werd uitgegeven en ter plekke ten doop gehouden tijdens een korte maar krachtige excursie door Raamsdonksveer en Raamsdonk op 31  oktober2026.   

De context:  economisch, sociaal,  historisch, geografisch, politiek, cultureel, religieus 

Steef en Fien, ‘t Veer en ‘t Veen 

Ik wil hier nu een poging wagen tot nadere verbreding en verdieping van deze memory tours. Dat doe  ik door in te zoomen en vervolgens  weer uit te zoomen op twee sleutelfiguren in het verhaal, een vader en diens dochter die beiden een eerbiedwaardige leeftijd bereikten, aan de hand waarvan we  met enige gedachtesprongen wel een periode van nagenoeg  twee eeuwen kunnen overbruggen, van de jaren 80 van de 18e eeuw [met de Nederlandse patriotse bijna-revolutie en de Franse Revolutie die even later, in 1795,  wél doorging]  tm  de jaren 70 en 80 van de 20e eeuw  [ Val van het kabinet den Uyl begin 1977, Val van de Berlijnse Muur 1989].   

TWEE SLEUTELFIGUREN dus . , even voorstellen: 

>Steven van Dongen 1839 – 1907 Internationaal opererend hooifourageur

>en diens op  één na jongste dochter  Stefina Jacoba van Schuppen [geboren  van Dongen]  [‘Fien’] 1891 – 1987 

[en de twee plekken die daarbij horen: ‘t Veer = Raamsdonksveer; ’t Veen = Veenendaal] 

>>Laten we metSteven van Dongen beginnen en wel om te beginnen met diens voorouders. 

Mijn eigen vader Gerrit van Schuppen, zoon van ‘Fien’, vertelde altijd over de patriottenvaandels die nog immer vol trots prijkten in de deftige voorkamer van het huis van de hooifourageur.  Een ereplaats. Raadpleging van het standaardwerk over de patriottenbeweging in deze contreien Tot nut van  Nederland van  de Nijmeegse historicus vertelt Joost Rosendaal [1]. De patriotten [ tweede helft van de 18e eeuw] waren niet alleen een stedelijke beweging maar zeker ook een zaak die op het platteland speelde. Een heel eigen karakter had de beweging  vooral op het grensgebied  tussen het in Nederland dominante en welvarende gewest Holland en het in feite als kolonie vanuit Den Haag bestierde zogeheten ‘generaliteitsland’ bestierde Noord- of officieel Staats-Brabant. De Langstraat en het Land van Heusden vormden zo’n regio waar naar toe menig Brabander  graag verhuisde – waaronder hen die Van [ het Brabantse dorp] Dongen kwamen. Bij voorkeur nét binnen de grenzen provincie Holland gelegen. Raamsdonk was Hollands territorium – de oude middeleeuwse kerk lag en ligt nog steeds het binnen de – elders deels verdwenen – omringdijk van de legendarische Grote Waard – dat rijke en  ruim bemeten polderbied gebied dat in de 15e eeuw bij de Sint Elisabethsvloed door het water verzwolgen was. Het dorp is na de vloed in de loop der tijd naar de andere, veilige kant van de dijk gevlucht. Raamsdonk was een waar pattriottenbolwerk. Een van de voormannen van de patriotten hier was een van de voorvaderen van de Van Dongens, Bastiaan Holster geheten,  korenmolenaar in 1826,  schepen en heemraad van Raamsdonk  van1791 tot1796. De patriotten wisten zich op menig front met verve te verzetten tegen een stadhouder -– Willem V – die in steeds meer bereiken van het bestuur naar zich toetrok. De concrete agitatiepunten die de patriotten aankaartten betroffen zaken als het gebrek aan democratische vertegenwoordiging, onbehoorlijk bestuur, corruptie waarbij hier in de Langstraat de zeer ondemocratische achterstelling van katholieken een uitgesproken prominent agitatiethema vormde. Een achterstelling  die in de ogen van mijn vader de eerder genoemde Gerrit van Schuppen [ kleinzoon van de hooifourageur Steven van Dongen] schrijnend gesymboliseerd werd door die monumentale Gertrudiskerk van de stad Geertruidenberg  die slechts voorbehouden was aan de protestantse minderheid. Niet meer dan één derde van Geertruidenberg, Raamsdonk en Raamsdonkveer was protestant – goeddeels hervormd – , de rest, een grote meerderheid , katholiek. De familie Van Dongen – zowel de hooi-VanDongens als de graan-VanDongens  – behoorden tot het gegoede protestantse deel van de burgerij. Het gewone vaak arme volk  was katholiek.  Een navrante  voetnoot der geschiedenis is dat de katholieke kerk in Geertruidenberg nog in 1957 [! ]nog een proces aan de broek kreeg wegens overtreding van het processieverbod… [2] . 

Die hele reeks van door de patriotten ontketende conflicten over het gebrek aan democratische vertegenwoordiging, onbehoorlijk bestuur, corruptie waarvan ik even hiervóór gewag maakte, bereikte in de loop van  1787 een climax ,  niet alleen in de Langstraat en Heusden en niet alleen in de steden maar ook elders in den lande, ja leidde tot een WARE BIJNA-REVOLUTIE totdat….

 Wilhelmina van Pruisen, de vrouw van Oranje-prins Willem V er voor zorgde dat de hertog van Brunswijk zijn troepen op het rapaille af afstuurde. Velen namen daarop de wijk naar Frankrijk om in 1795  naar Nederland terug te keren. Maar daarover verderop meer. 

  Steven van Dongen was een volle oom van niemand minder dan…

Johan Casper van Dongen – hier al vaker ter sprake gekomen.  Makelaar in granen en veekoeken, aanvankelijk in Raamsdonkveer, niet veel later in Rotterdam. 

Het is hier niet alleen zaak om twee generaties maar ook om twee stadia in de ontwikkeling in de branche van veevoerproductie te schetsen.

Steven zorgde voor de productie van ruw voer voor het vee – vooral hooi en stro. Ruw en bulk – het was de tijd dat het vervoer nog liep op de kracht van paarden van vlees & bloed. Zijn zorg was niet alleen de productie van veevoer  maar ook de zorg om dat voer naar zo veel mogelijke plekken op ons werelddeel toe te vervoeren. Ook de onmogelijkste plekken, bijvoorbeeld in oorlogsgebied. Dat vereist een mix van koelbloedigheid en gewiekstheid. Van Dongens klanten wisten wat ze aan hem hadden: betrouwbaar en waar nodig snel. Niet zelden ging Steven persoonlijk mee op de gevaarlijkste tochten, zeker als het ook nog om een prominente opdrachtgever ging zoals Napoleon de Derde ofwel ‘de ’kleine Napoleon’ – in de Frans-Duitse Oorlog 1870 – voor wie hij voer moest brengen naar het tot het tot de tanden versterkte Metz in beleg. Steven wist met succes achter de linies te geraken maar werd uiteindelijk toch in de kladden gegrepen door de in Feldgrau gehulde troepen van de IJzeren Kanselier in Berlijn en vervolgens, beschuldigd van spionage,  in de kerker geworpen maar uiteindelijk dankzij intensieve diplomatieke bemiddeling vanuit Den Haag weer op vrije voeten gesteld.

Johan Casper was evenmin bangelijk ingesteld. Hij behoorde tot een volgend generatie veevoerproducenten en -handelaren. In die branche buitelde eind 19e begin 20e eeuw de ene innovatie over de andere. Innovatie wat betreft  het voer zelf:  van hoofdzakelijk grof voer tot onstuitbaar krachtvoer. Onze makelaar van granen en veekoeken wist er wel weg mee. Vooral zijn veekoeken [oil seed cakes] vonden gretig aftrek.  Én innovatie wat betreft de hoeveel- en vooral de snelheid van het vervoer: er werden werelden tegelijk gewonnen dankzij het wonder van de graanelevator, waarmee het graan in één moeite uit het dek van het schip kon worden gezogen.  Johan Casper stond er echt vlak bij en investeerde er zelf actief in. Ook wat dit betreft was hij in Rotterdam met de neus in de boter gevallen [3] . En even na de eeuwwende verschenen vrouw en kinderen ten tonele. Én met de vrouw een complete familie, de Datema’s met hun aartsvader, de steil rechtzinnige  P.G. Datema, predikant  te Delfshaven, in zo ongeveer alles het tegendeel van Steven van Dongen met de vrije  geestelijke bagage van diens patriottenfamilie.


>> en laten we dan nu doorgaan met dochter Stefina [van Schuppen] van Dongen 

Daarbij moeten we tegelijkertijd op de twee plaatsen van handeling ingaan die in beeld komen op het moment dat Stefina van  Dongen trouwt met Jan Hendrik van Schuppen. Daar horen twee geografische plekken: Raamsdonksveer [ de volksmond  ’t Veer] en Veenendaal [’t Veen]. Twee plekken met onmiskenbare verschillen en tegelijk misschien minder in het oog springende overeenkomsten. Beide plekken  zijn  nederzettingen die ontstaan in de marge van, min of meer buiten de orde van het Ancien Régime met zijn vaststaande rangen en standen van vóór de Franse Revolutie.  Zeker geen stad en evenmin een dorp met zijn eigen kerk en eigen rechtspraak en uitvoerend gezag, dat weliswaar in handen was van een bevoorrechte elite maar daarbij  toch een zeker gevoel van vastigheid bood. Wat er wél bestond: de nodige vrijheid van hindernissen om je eigen toko op te zetten, zonder hinderlijke wetten en  bepalingen die door gilden werden opgelegd aan ambachtslieden. In deze weinig dynamische maar toch al met wat weifelende pogingen omgeven situatie komt beweging  op het moment dat de oude vormen en structuren weifelingen beginnen te vertonen en tegelijk handelingsperspectieven, vaak ja juist liefst op heel ander vlakken zich aandoen, zich openbaren.  In een dergelijke schemersituatie bevonden zich heel wat gebieden  in het westen en midden van Europa in de overgang van 18e en 19e eeuw. Nederland stond op dat moment  niet zonder meer in de voorhoede, veel van de veelbelovende aanzetten waren in voorafgaande  eeuwen uiteindelijk toch niet doorgezet, maar wie via de achteruitkijkspiegel al terugkijkend juist wel het gevoel krijgt een andere dimensie te kunnen ontdekken heeft de sleutel van de niet onmiddellijk te bereiken vondst potentieel al in handen. Dat je als habitat zelf niet onmiddellijk in staat bent nieuwe invalshoeken op het spoor te komen hoeft je geen zorgen te baren. In de stroomversnelling die zich aankondigt zijn meer dan ooit momenten op de goede golflengte gekomen, juist op die plekken die al wel losgeraakt zijn …dergelijke kruispunten zijn juist te vinden in de ‘vlekken’ in het landschap, juist daar waar ‘net iets eerder of later’ wonderen kan doen. Waar de allersnelste ontwikkelingen nog niet onder handbereik zijn, maar al wel tal van plekken klaar staan waar we ‘op het droge’ kunnen oefenen. In de eerste driekwart van de 19e eeuw waren die plekken er te over. De voorzieningen werden langzaam maar echt  heel zeker stukje bij beetje aangebracht, alleen de ‘klik’ moest hier en daar nog komen.  Laten we hier met die ogen zowel ’t Veer als  ‘t Veen consequent bekijken.

’t Veer – de naam alleen al zet deze plek aan de herbergzame kant van het landschap.  Het veer met zijn veerkade en zijn veerpont klinken, horen en ruiken naar  verbinding, contact  met de wereld met al zijn nijver- en bedrijvigheid, naar lichaam dat zonder geest niets zou zijn. Water was en is hier de grote communicator. Vanaf de veerkade aan de rivier de Donge ligt de wereld aan je voeten.  Welhaast grenzeloos is het vaarnetwerk van hieruit via Nieuwe Merwede, Merwede en Waal het Rijnland stroomopwaarts t/m Bazel, via Bergse Maas – sedert 1904 – naar de Waalse industriebekkens en via Hollands Diep, Krammer-Volkerak  en Oosterschelde. Aan het begin van de 19e eeuw kwam daar bovendien ook nog een heuse langeafstadsweg bij:  de Route Napoleon nr. 2j, van Parijs naar  Amsterdam,  die ook onderweg Raamsdonksveer aandeed.  Even later, na 1815, werd die weg in het rijkswegennet van Koopman-koning Willem I opgenomen.

De familie van hooifourageur Steven van Dongen was niet alleen noordwaarts [op Rotterdam] maar ook en vooral zuidwaarts [op Antwerpen / België] gericht. Dochter Fien doorliep de middelbare school op een internaat in Breda op een internaat bestierd door diaconessen – dat zijn protestantse nonnen.  Het bestaan van het zogeheten Halvezolenlijntje, de oostwaartse spoorlijn die naar provinciehoofdstad Den Bosch voerde, werd door de familie nagenoeg  genegeerd. ‘ Al vanaf Waspik [de volgende halte na Raamsdonk] wordt het alleen maar steeds minder” was in dit verband de standaardopmerking van Fien.

’t Veen klinkt en ruikt naar onland – onnut land dat vaak meer water dan land was.  Maar om over ‘onwater’ te spreken zou God verzoeken zijn.  Dan doemt het dreigende beeld van het wassende water op.  Niet voor niets heten in Veenendaal de laatste restjes veenmoeras er  De Hel en – bedreigender nog – De Blauwe Hel,  thans als zogeheten natura-2000-gebieden goeddeels in veilige handen bij Staatsbosbeheer [4] . Ondanks het feit dat het relatief achtergebleven Veenendaal betrekkelijk vroeg  in contact kwam met de moderne tijd, is er voor dat feit weinig waardering van de zijde van de Veenendalers te bespeuren. De nederzetting dankte zijn bestaan aan het feit dat de stad Antwerpen in de 16e eeuw zijn oog had laten vallen op een geschikte plek voor een hier te stichten veenkolonie – de concessie aan de stad van de bisschop van Utrecht – niet als geestelijk leider maar als wereldlijk heerser in deze contreien – werd betrekkelijk gemakkelijk verkregen. Voor het steeds  sneller groeiende Antwerpen betekende het  een prima investering waarmee de schoorstenen van de stad geruime tijd zouden kunnen blijven roken.  De kolonisten in dit woest en ledig veengebied  kwamen deels uit Antwerpen  en  deels uit de provincie Utrecht.  De eigenaars van de te vervenen percelen  – dus de bazen van de turfstekers die het  eigenlijke werk moesten doen – kwamen hoofdzakelijk uit het Utrechtse. Een perceel zagen zij als een interessante investering  waarmee zij tegelijk lid werden van een nieuw op te richten veenraadschap – een nieuwe bestuursvorm waarin naast waterstaat ook de dagelijkse gang van zaken –  waarbij en passant ook kerkelijke zaken meegenomen waren – geregeld werden. Mijn achternicht de geschiedkundige Alice van Schuppen [5] ziet er  in haar interessante publicatie  een institutie voor collectieve actie in de vroeg-moderne samenleving in.  Voor wat de gewone dagelijkse gang zaken oversteeg  – en dat  zal vooral de hogere  rechtspraak hebben betroffen – waren de kolonisten aangewezen op de aangrenzende stad Rhenen onder wiens jurisdictie de kolonie viel en in mindere mate op rechtsolleges aan de oostelijke Gelderse randgebieden van het veengebied  behorend tot het Veluwse enkdorp Ede.  Zolang het de stad Antwerpen voor de wind bleef gaan en er genoeg veen in het zuidelijk deel van de Gelderse Vallei overbleef ging een en ander voorspoedig. Maar na de Val van Antwerpen in 1585 en daarna het opraken van het veen raakte de hele kolonie in een zichzelf vertragende versukkeling.

Toen in  1795 de Bataafse bevrijders die onder bevel  stonden van de ‘patriottengeneraal’  Daendels, afkomstig uit het IJsselstadje Hattem,  en de  door de militaire wol geverfde  Franse generaal Pichegru de voormalige veenkolonie betraden, moeten de Veenendalers zich bevreemd gevoeld hebben. Natuurlijk hadden ze blijmoedig de dans om de vrijheidsboom eegedanst.  Natuurlijk  waren vernederingen door Rhenen  van de Veenendalers in de vorm van herendiensten  zeker niet vergeten. Natuurlijk hadden de Veenendalers tenslotte deelgenomen aan de officiële plechtigheden voor het stichten van een eigen burgerlijke gemeente waarmee ze uiteindelijk echt baas in eigen nederzetting werden [6] . Maar ze hadden er zelf nauwelijks  iets voor hoeven doen, het werd ze in de schoot geworpen, maar velen van die o zo vrome Veenendalers zullen eerder gezwegen hebben dan te zeggen wat ze er écht van vonden.  Misschien waren sommigen wel bang om met een afwijkende mening te komen, zoals de  Godvrezenden onder hen die als de dood waren voor verketteringen wegens schaamteloos flirten met het Goddeloze beginsel van de volkssoevereiniteit van de Franse Revolutie of zij die als  gegoede burgers bang waren voor hun maatschappelijke positie nu op het politieke speelbord zoveel stukken waren gaan schuiven . 

Zoals Raamsdonksveer aan het begin van de jaren 10 van de 19e eeuw dankzij Napoleon aansluiting kreeg op het  nationale en internationale wegennet van die tijd, zo kreeg Veenendaal 30 jaar later in 1845 aansluiting  op het verkeerssysteem van toentertijd de toekomst in de gedaante van het Rijnspoor  van Amsterdam via Utrecht naar Arnhem, een lijn die na 1855 doorgetrokken werd naar Ruhrgebied en Keulen.  Bij het buurtschap De Klomp kwam een klein spoorstation  dat reizigers  naar  Veenendaal de nodige soelaas bood. Maar dat was  niet conform de mening van dr. J.G. Thoomes, niet onverdienstelijk chroniqueur  van ’t Veen en auteur van het boekje Vier eeuwen Veenendaal [1549 – 1949] die de afstand van De Klomp naar ’t Veen maar veel te lang vond [7] .  Hij zal in die mening niet alleen gestaan hebben. Die – overigens in de praktijk  nogal  bescheiden uitpakkende afstand vormde  in 1865 in ieder geval gelukkig geen enkele aanleiding voor  Steven van Schuppen, de jonge en energieke directeur van de wolspinnerij van de  Scheepjeswol  de eerste stoommachine van Veenendaal via dit spoor te laten komen. ’t Veen behoorde ineens tot de kopgroep van de Nederlandse textielindustrie. De eerste spoorverbinding van Twente met Duitsland was de spoorlijn van Almelo naar Salzbergen uit 1864.  Behalve textiel ontstond aan het eind van de 19e eeuw en begin 20e eeuw  in Veenendaal ook sigarenindustrie bij een andere tak van de Van Schuppens, eerst de Ritmeester-sigaren en in een volgende generatie  de Panter-sigaren elk met eigen fabrieken.

>>Stefina  naar  ’t Veen 

Nu, in dit Veenendaal ging Stefina in 1916 met Jan Hendrik – in de wandeling  JAN genoemd – trouwen en wonen. Hij was geen grote fabriekseigenaar maar ‘kledingmanufacturist’- later zou hij zich bij voorkeur gewoon ‘winkelier’ laten noemen. Hij had het vak van coupeur [de snijder van de stof voor het maken van maatpakken] aan het begin van de eeuw geleerd in het verre Dresden. Zijn vader Gerrit ‘zat’ al in de textiel, als ‘fabriqueur’ die met zijn ezelskar de armelijke erven van de keuterboertjes in en om Veenendaal  afging om daar stoffen te laten weven. Veel turfstekers  waren naarmate het turf in de veenderij opraakte een eigen boerderijtje begonnen dat van generatie op generatie door vererving steeds kleiner werd en kleiner werd waardoor zij meer en  meer aangewezen waren op huisarbeid als spinner of wever. Gerrit was een vooruitziend man die zag aankomen dat het na de doorbraak van de stoommachine snel gedaan zou zijn met dat alles. Hij zorgde er voor dat zijn zoons de switch konden maken naar de kwaliteitskleermakerij – Veenendaal was in die tijd sterk in opkomst  als winkelcentrum voor de zuidelijke Gelderse Vallei. Zijn zoon Jan slaagde het beste in deze switch. Jan bezat hiervoor de benodigde open mind, wist bijvoorbeeld  tijdens het interbellum tijdig in te haken op de komst van de confectie.  De zaak van Jan hield het maar liefst een eeuw vol – op het 100-jarig jubileum  trad tv-persoonlijkheid Umberto Tan, de best geklede man van Nederland, op als ceremoniemeester. Niet lang daarna werd de zaak door de kleinkinderen  opgeheven. Precies op  tijd. De kredietcrisis en daarna  eurocrisis [2007-14] kondigden een nieuwe tijd aan.

Niet alleen op zakelijk vlak maar over een breder terrein was Jan nieuwsgierig. Als pionier radio-amateur en vooral als amateur-fotograaf. ‘Verdienstelijk’ als toevoegsel in dit verband zou geen recht den aan zijn kwaliteiten als fotograaf. Zijn kracht was zijn manier van kijken die het best tot uitdrukking kwam in zijn landschapsfotografie.  Hij had oog voor verbanden in de opbouw van landschappen, ook ja juist daar waar die soms niet op het eerste gezicht duidelijk worden.  Zijn werk is qua stijl misschien het best te vergelijken  met dat van Cas Oorthuys. Zijn grote kennis van en liefde voor landschap en natuur had Jan gemeen met zijn vrouw Stefien, evenals diens afkeer van dikdoenerij en gekwezel. Wat dat laatste betreft was  het wat benepen geestelijk klimaat van Veenendaal bepaald niet opwekkend. De Hervormde Kerk was hier in de klemmende greep van de Gereformeerde Bond gekomen. Zo stellig orthodox deze ‘bond’ was in de leer, zo onverschillig,  nalatig en hardvochtig betoonde deze geloofsrichting zich op pastoraal vlak. Dat moesten Jan en Fien persoonlijk ervaren toen zij na de vroegtijdige dood van twee zonen tijdens het interbellum geen waarachtige steun van de zijde van de kerk mochten ervaren. Fien was het felst in haar verontwaardiging daarover. Fien en Jan  braken daarom met de kerk en hielpen in de jaren 30 de Hervormde  evangelisatie  ‘Sola Fide’ mee oprichten.  Sola Fide – Luthers leerstuk van de rechtvaardiging door het geloof  alléén – als inspiratiebron en steun  werd zo hier tegelijk – en terecht !  – als beschutting en wapen tegen de gereformeerde-bonds-hardheid ingezet [8] .  ‘Sola Fide’ werd de the talk of the town in Veenendaal. Het kwam in zwang bij ’solafide’ te gaan kerken, al was het alleen maar om redenen van religieuze ‘spionage’. Jans Schupse achterneven stelden de bedrijfskantine van hun Panter-sigarenfabriek ter beschikking voor het houden van de kerkdiensten. Predikanten van heinde en verre meldden zich aan voor een preekbeurt in het Veense ‘panterkerkje’ , waaronder opvallend veel dominees uit… Amsterdam…Na de oorlog  kreeg Sola Fide zijn eigen kerk, – wat heet – meer een soort verenigingsgebouw uitdrukkelijk zonder toren, want het bescheiden bouwwerk aan de Veenendaalse Eikenlaan  mocht conform het bestemmingsplan niet te veel op een kerk lijken. Sola Fide als kerkelijke gemeente is  inmiddels ter ziele. Als gebouw leeft het nu voort als fitness-ruimte , tijdens de jaarlijkse open monumentendagen te bezichtigen. Een naar achteren oplopende zaal, een speciale plek voor een filmprojector en  een ruim bemeten ruimte als toneel voor lekenspelen zijn hier onmiskenbaar tekenen van hier onbeschroomd gepleegde wereldgelijkvormigheden.  Voor vele Veenendalers  was dat een doorn in het oog, voor de kerkgangers in dit gebouw vormde het juist een extra attractie.

Het is de onverbiddelijkheid van het rechtzinnig calvinistische deel van de Veense bevolking  om enige vorm van deugdelijke kritische reflectie op de eigen rol tijdens de bezetting  bij zichzelf toe te laten die  de oorzaak vormt  voor de mentale ontwrichting tijdens in de Tweede Wereldoorlog en nog lang daarna. Vooral de rol  die de SGP – hier in Veenendaal nog immer helaas nog altijd een politieke factor van betekenis –  gespeeld heeft als prediker van gehoorzaamheid aan de overheid  die God boven ons gesteld heeft –  i.c.  toen de Duitse bezetter – is en blijft onacceptabel.  De rol die de hedendaagse burgemeester Gert Jan Kats in dit verband speelt is in dit opzicht opmerkelijk en intrigerend. Eerst zegde hij  zijn de zijn lidmaatschap van de SGP op wegens door hem geconstateerde  antisemitisme in de boezem van die partij ,maar bleef  als partijloos bestuurder wél op zijn post. Luttele jaren daarna  – nadat spionage in een moskee in Veenendaal, uitgevoerd op last van  de gemeente aan het licht gekomen was – weigerde Kats aanvankelijk daarvoor excuses aan te bieden,  waarschijnlijk Romeinen 13 vers 1 en 2 gedachtig. Dit in tegenstelling tot andere gemeenten in den lande die hun verontschuldigingen  voor de door hen gepleegde spionage wel hadden gemaakt. Niet veel later ging Kats na een gerechtelijke veroordeling voor onrechtmatige privacy-schending alsnog door de knieën – opnieuw met Romeinen 13 vers 1 en 2 in de hand [9] . Jan van Schuppen draait zich om in zijn graf. Opgeklommen tot wethouder in de plaatselijke politiek werd hem  in mei 1945 verzocht als een van de weinige politiek aanvaardbare kandidaten  het tijdelijk nood-burgemeesterschap  te accepteren om ’t Veen  weer enigszins op de rails te kunnen krijgen. Nee, deze  ‘wederopbouwburgemeester’ voor één jaar miste het bij dit soort gelegenheden vereiste aplomb om met het nodige effect grootse plannen  en maatregelen te kunnen presenteren. Hij was geen praatjesmaker, maar een baken van vertrouwen. Zijn bevrijdingsspeach sprak hij zo zacht uit dat men hem slechts met moeite kon verstaan.

Jan  overleed in 1975; Fien overleefde hem ruim een decennium. Ruim een jaar na zijn dood, in 1976/77, was de kleine bibberburgerij  van financieel redelijk gezetenen in rep en roer, ook in een plaats als Veenendaal. Dat najaar zou in de Tweede Kamer de eerste van de vier grote maatschappijhervormende wetten van het kabinet Den Uyl aan de orde komen. De wet op de grondpolitiek die speculatie met grond aan banden moest gaan leggen om zo te voorkomen dat huizen onevenredig duur  uitvielen] . Eigenaren  van grond zagen  hun – veelal extra  – spaarpotten in rook opgaan en gingen in paniek tot verkoop over. Zo ook de familie van Schuppen.  Stefina vertelde dat aan mijn moeder Cobi of Cobs – ook een  geboren Van Dongen én bovendien natuurlijk schoondochter van Fien.  Dat was nadat het kabinet gevallen was – die hele wet ging dus helemaal niet meer door. “Voor veul te weinig verkocht’’ zei ze en ze voegde er aan toe in onvervalst Brabantse tongval: ‘”Aan zo-unne sjacheraar die er un dag later meer dan het dubbele voor gekregen had” . Daar sprak en verbeet zich eindelijk eens weer de èchte dochter van Steven van Dongen, internationaal opererend hooifourageur. En die man had wel voor hetere vuren gestaan, ging desnoods voor de linkste klussen door roeien en ruiten.    

STEVEN VAN SCHUPPEN,  OKT 2026

Noten

[1]

Joost Rosendaal, Tot Nut van Nederland – Polarisatie  en revolutie in een grensgebied 1783 – 1787 Nijmegen [Vantilt] Nijmegen 2012.  Op blz. 51 is een foto van patriottenvaandel  uit Raamsdonk afgebeeld onder de naam het genootschap ‘voor vrijheid, Vaderland en Eigenbezitting’. Die eigenbezitting zo hoog in het vaandel doet vermoeden dat we hier van doen hebben met bepaaldelijk niet onbemiddelde lieden. Of dit vaandel deel uit maakte van de verzameling thuis in de voorkamer van Steven van Dongen prijkte weten we niet.  

[

2]

Zie over dit proces over het processieverbod in Geertruidenberg onder meer dit korte  artikel in de NRC van 12 november 1957: https://www.nrc.nl/nieuws/1957/11/12/processieverbod-overtreden-kb_000036873-a2383727… /

[3]

Meer informatie over een historische Rotterdamse graanelevator:  zie link:  https://elevator19.nl/

4]

Over De Hel en De Blauwe Hel  zie link:https://www.routesinutrecht.nl/locaties/3215938974/natuurgebied-de-blauwe-hel

[5]

Alice van Schuppen, Verenigd in het veen: het Veenraadschap van de Stichtse en  Gelderse venen als institutie voor collectieve actie,1546 – 1650  In: Eendracht maakt macht De rol van instituties voor collectieve actie in vroegmoderne samenleving/  Leidschrift [historisch tijdschrift RU Leiden] Jrg. 25 nr. 2 Leiden 2010, blz. 21 – 39

[6] 

Over de gebeurtenissen in  het revolutiejaar 1795 in Veenendaal zie: Dr. J.G. Thoomes ism. D. Sandbrink, Vier 

eeuwen Veenendaal 1549 – 1949 Wageningen [Veenman] 1949 blz. 58 – 62

[7] 

Thoomes ism Sandbrink , blz. 67 

[8]

Sola fide! Dat het geloof op zichzelf voldoet conform Paulus’ brief aan de Romeinen 1 vers 17 is natuurlijk veel meer dan een bemoedigende gedachte, ja het is  een ronduit bevrijdende gedachte – deze visie van Luther. Het is dus juist heel goed én raak geweest dat de Veense evangelisatie dit sola fide als mentaal vlaggenschip heeft gekozen.  Maar ook een motto in al zijn deels verborgen tegenstrijdigheid stemt tot kritisch nadenken en bezinning. Ook dat is juist heel goed.  Het idee van menig criticus van Luthers theologie, waaronder later in de tijd van WO II de Duitse, fel tegen het nazIregime gekante theoloog Bonhoeffer dat de reformator zelf lucht zou hebben gegeven aan een al te lichtzinnige benadering van het zondebesef, dit mede tegen de achtergrond van het feit dat hij in een brief vanuit zijn onderduikadres in de Wartburg aan zijn adjudant Melanchton op het hart had gedrukt toch met kracht, maar dan wel vooral uit overtuiging en zo des te dapperder, te zondigen [‘Pecca fortiter!’], gaat misschien wel  ver, maar dat moet juist ook waar principiële zaken in het geding zijn. Ook heden ten dage nog ontsnappen lekker bekkende zinsneden als ‘’ daarbij moeten we onvermijdelijk wel vuile handen maken’’ al te licht en al te vaak aan de haag onzer tanden, een  ander onderstreept door een vaak al te nadrukkelijk zorgelijk fronsen.  

[9] 

–  zie: Joep de Groot,  Gemeente deed onrechtmatig undercover onderzoek naar moskee. In: NRC 30 juli 2025 

 – De tekst van Paulus’ brief aan de Romeinen, Hoofdstuk 13, vers 1 en 2 luidt [Statenvertaling]:  1 – ‘Alle ziel zij den machten, over haar gesteld, onderworpen; want er is gen macht dan van God, en de machten die er zijn die zj van God geórdineerd. 2 – Alzo dat die zich tegen de macht stelt, de ordinantie van God wederstaat; en die ze wederstaan, zullen over zichzelven een oordeel halen.” Leeuwarden [Jongbloed] 1977 

Nieuws/ zomer 2026

Marianne misbruikt

Nog steeds met je woeste haardos en je rode smurfenmuts [1]
Maar je werd en wordt nog steeds misbruikt
Ik schilderde [2] daarom de bittere trekken rond je mondhoeken
Jouw vrijheid door heren en dames gefnuikt

Hoge heren van Derde, Vierde en Vijfde Republiek [3]
degraderen je tot symbool van hun leeg laffe lekendom [4]
Witte  dames  gewapend met Hollandse zondebokpolitiek
misbruiken je voor hun jacht op de zwarte vluchteling [5]

Maar weet – de flikkering in je ogen
wint het tenslotte van alle bitter en zuur
Alle?  Nee – de laatste herinnering aan daaraan voedt  

juist des te meer onze strijdlust en levensmoed
Wij vieren de kracht van het vuur van de lange duur
Wie tijd eert en neemt wordt nimmer bedrogen

Steven vanSchuppen /  23 mei Den Haag

Dit artikel ontvouwt zich als van zelf door de volgende tekst van de voetnoten bij het gedicht te lezen

Noten

[1]

‘Smurfenmuts’ verwijst naar de frygische muts een kledingstuk waarvan de vorm heden ten dage toch vooral doet denken aan de muts van de Smurfen in de gelijknamige Belgische stripserie. De kleur van de smurfenmuts is blauw, de frygische muts rood. Het was bij uitstek de hoofdtooi van de ‘gewone mens’  zònder de titels en pruiken die gebruikelijk waren bij lieden van stand in de 18e eeuw in Frankrijk. De frygische muts was  daarom ook favoriet onder revolutionairen na de Revolutie van 1789. Het besef van de  pruikloosheid van Franse revolutionairen  drong ook tot Nederland door toen de zogeheten patriotten – de politieke tegenstrevers van de toen heersende stadhouderlijke partij – in 1787 met steun van het Pruisische leger het land uitgezet waren op hun beurt in 1795 ondersteund door een Frans leger terugkeerden en de stadhouder verjoegen. Die gebeurtenissen  vonden ook hun weerklank in het onmiskenbaar spottend bedoelde kinderliedje “Hop Marjanneke , stroop in ’t kanneke, laat de poppetjes dansen, eertijds was er de Prins [of: Pruis] in ’t Land en nu de kale Fransen” De verzinner[s] van het versje laat [laten] wijselijk in het midden of de stimulerende invloed die Marjanne als symbool uitoefende op de poppetjes’ [denigrerende term voor ‘soldaatjes’] de revolutionaire dan wel de contrarevolutionaire kant van het front betrof.    

Het ‘echte’ oorspronkelijke Mariannelied is iets ouder, speelt zich af  in de late zomer en het najaar van 1792 toen  in Frankrijk tenslotte waaratje de monarchie viel en de Republiek geboren werd.  Het lied vertelt  over een  aanvankelijk met haar gezondheid tobbende volksvrouw Marianne die echter in het kielzog van de voortgang van de revolutie gaandeweg aan kracht wint. Het revolutionaire nieuwe bewind doet haar tenslotte genezen, waarbij haar lichaam en geest symbool staan voor het revolutionaire Frankrijk: de troepenbewegingen – revolutionair dan wel contrarevolutionair – lijken zich in haar eigen bloedbanen af te spelen. Dat is de echt Franse Republiek: spannende, bloedserieuze, vurige taferelen, echter niet zonder gevoel voor humor  onder woorden gebracht – maar dat is toch echt  andere koek dan ‘ons’  laconiek spottende Marjanneke van de Bataafse Republiek.

[2]

Ik ben bezig met een panoramaschildering in acrylverf  [afmetingen 240 x 60 cm]. Hierop is een prominente plaats ingeruimd voor een afbeelding van Marianne, jawel in de strijdbare revolutionaire versie, maar inmiddels wèl tegelijk ook sadder & Wiser, getuige de bittere trekken die ik haar gegeven heb rond de mondhoeken.

In een volgende [herfst][editie van deze nieuwsbrief van www.stevenvanschuppen.nl besteed ik hier nadere aandacht aan.

Hier de titel van het werk:

? ?<< Panorama M. Maris

In tijd en plaats van rechts naar links te lezen
?? <<  2126 <<  2026  << 1851
??  <<  Zandmotor  <<  Wapendal

De utopie en dystopie voorbij
De ontdekking van de vele innerlijk tegenstrijdige meerduidingen van 

DE FOLLY

De ontdekking van de vele innerlijk tegenstrijdige meerduidingen van 

DE FOLLY

[3]

De hoge heren van de status quo hebben zich er vooral voor ingespannen het revolutionaire karakter van Marianne te ontkrachten om daar voor in de plaats de eigen stokpaarden in stelling te kunnen brengen. Elke republiek met bijbehorende regeerperiode heeft daarbij zijn eigen manegerie aan stokpaarden.

>De [Franse] Derde Republiek [1870 – 1944] is in 1870 na de Duits-Franse oorlog uit vernedering geboren. Vernedering door ‘de Pruis’ – het nieuwsbakken [tweede]  Duitse keizerrijk dat in 1870 met de Frans-Duitse oorlog ontstond.  Bismarck nam daarbij een lelijke hap uit de kaart van Frankrijk. Elzas-pLotharingen kreeg door de IJzeren Kanselier een Diktaturparagraf opgelegd. Het gefrustreerde Gallië zocht een uitweg door het vizier op het nog immer diep gevreesde Vaticaan te richten: wie zei daar Richelieu [de beruchte 17e-eeuwse aartsbisschop-potentaat]? De honderdjarige verjaardag [1901]  van Napoleons concordaat  met de Paus [1801] vormde voor een welkome aanleiding dat verdrag reuze flinks op te zeggen. Nee, men durfde natuurlijk niet een zinnebeeld als het ijverig gefröbelde Opperwezen uit het heilige tuin van Rede van stal te halen,  immers een relict uit de meest radicale, bloedige episode van de revolutie. Dan nam men toch maar liever zijn toevlucht tot  die lafhartige laïcité [letterlijk vertaald: lekendom], dat angstvallig verhinderen van ieder religieus spoor in het openbare leven. Diezelfde Derde Republiek overleefde zowaar de Eerste Wereldoorlog  dankzij het te elfder ure inrijden, -varen en -vliegen van mens en materieel uit de extended anglosaxon world – tot aan Canada en  Australië aan toe.  In de Tweede Wereldoorlog lukte het die Derde Republiek niet zijn voortbestaan voort te zetten.  Maarschalk Pétain, de Held van Verdun, liet zich in 1940 tot schaamteloze collaboratie met  Duitse bezetter verleiden.

>De Vierde Republiek [1946-1958] –  instabiel, besluiteloos, zonder daadkracht – brak na de smadelijke nederlaag in Vietnam [Slag bij Dien Bien Phu – 1954]  vervolgens successievelijk veel van zijn reeds sterk verzwakte koloniale tanden op Algerije, de oogappel van het Franse koloniale rijk, net aan de overkant van het eigen Mare Nostrum gelegen.

>Met de Vijfde Republiek [vanaf 1958] wilde generaal Charles de Gaulle  als reactie op het échec van de instabiele Vierde Republiek eigenlijk niets anders dan een nieuw Napoleontisch Rijk,  en wel mèt extra uitgebouwde bevoegdheden voor het staatshoofd, maar zònder het erfelijk karakter van het staatshoofd van  weleer.  En dat ging al heel snel helemaal fout. De Gaulle verdween al in  1969 van het toneel van het toneel, nog geen jaar na de befaamde meimaand van 1968  met zijn golven van  acties n stakingen van arbeiders en studenten. De roerige gebeurtenissen in 68 deden de herinneringen uit het collectieve geheugen opleven, met name aan het massale, extreem bloedige neerslaan in vooral de meimaand van 1871 van de opstand door het leger van de toen net geïnstalleerde Derde Republiek. De nederlaag van het opstandige  stadsbestuur van Parijs in 1871 vormde een diep insnijdend wereldwijd  trauma van de opkomende arbeidersbeweging, het was zoveelste mislukte opstand. Met ‘mei ’68’  brak plotseling op de meeste onverwachte plekken wereldwijd het besef door om niet langere genoegen te nemen met die eindeloze, al die vaak zo bewust gearrangeerde ondoorzichtige afleidingsmanoeuvres die zich op alle vlakken van het leven voordoen. Was hier een nieuwe, ook en vooral culturele revolutie gaande?

Aanvankelijk wel degelijk, en nog jaren daarna was het hart van menigeen vol van de radicale ideeën van ‘mei 68’. Maar om van revolte tot een echte omwenteling te kunnen komen, is er meer nodig. Het tij van de lange golven in de kapitalistische  economie kondigde een lange periode van neergang die er in de loop van de  jaren 70 er ook daadwerkelijk zou komen.  De Trente Glorieuses – de dertig voorspoedige jaren na het einde van de Tweede Wereldoorlog – waren op hun einde gelopen. Er was in de vroege jaren 80 nog even een sprankje hoop toen in 1981 de socialist Mitterrand president die een regering aanwees met naast socialisten ook communisten, met ambitieuze sociale  plannen die echter onder de druk vanuit ‘Europa’ weer vrij snel goeddeels werden ingeslikt. Wat restte was een volk zonder geloof. Tijdens de Trente Glorieuses betrof de afvalligheid vooral de rooms katholieke kerk, na het échec van  Mitterrands premier Mauroy begon de af afvalligheid huis te houden binnen de gelederen de communistische partij (PCF); de Val van de Muur deed de rest. De angst voor het Vaticaan doofde uit,  in plaats daarvan groeide de islamofobie, hetgeen een uitgelezen gelegenheid bood voor achtereenvolgende presidenten – van Chirac  via Sarkozy en Hollande t/m Macron – het danig verbleekte gelaat van het lekendom eindelijk weer eens flink op te kunnen poetsen, daarmee tegelijk moslims politiek rigoureus te kunnen isoleren én- lest best – de aandacht af te kunnen leiden van de hoogst urgente sociale strijd. Want die strijd was nu des te harder nodig , omdat in het kielzog van Val van de Sovjet Unie de ontwikkeling van die verstokt neoliberale  Europese Unie [EU] met zijn rigide toegepaste interne markt [Verdrag van Maastricht, 18992] in een stroomversnelling raakte.  Dat leidde niet alleen tot afbraak van de industrie in de landen van hete voormalige Oostblok, maar ook in La Douce France….   

[4]

‘degraderen je tot symbool van hun leeg laffe lekendom’:  wordt uitgelegd in een eerder  fragment onder noot’ 3/ onder het kopje ‘de Derde Republiek’:

 ‘Het gefrustreerde Gallië zocht een uitweg door het vizier op het nog immer diep gevreesde Vaticaan te richten: wie zei daar Richelieu [de beruchte 17e-eeuwse aartsbisschop-potentaat]? De honderdjarige verjaardag [1901]  van Napoleons concordaat  met de Paus [1801] vormde voor een welkome aanleiding dat verdrag reuze flinks op te zeggen. Nee, men durfde in ieder geval al helemaal een zinnebeeld als het ijverig gefröbelde Opperwezen uit het heilige tuin van Rede van stal te halen – immers een relict uit de radicale bloedige episode van de revolutie. Dan nam men toch maar liever zijn toevlucht tot  die lafhartige laïcité,  dat angstvallig verhinderen van ieder religieus spoor in het openbare leven.’

[5]

‘Witte  dames  gewapend met Hollandse zondebokpolitiek / misbruiken je voor hun jacht op de zwarte vluchteling’  Geduid wordt hier op de op de demonstraties van gegoede witte dames die hun ‘feministische’ ’bezorgdheid’ tonen over  het oprichten  van zogeheten  asielzoekerscentra, te bemensen met overwegend mannelijke vluchtelingen –  in meerderheid bovendien gekleurde mensen.  Het racisme van deze vrouwen is zo overduidelijk dat je er onder normale omstandigheden geen woord aan zou hoeven vuil te maken.  Maar de huidige omstandigheden in Nederland zijn nu juist op dit moment NIET NORMAAL. Het gros van de politici tolereert uit lafhartigheid deze ‘activisten’. En een deel van de bevolking deelt dezelfde mening. Een en ander doet onwillekeurig denken  aan de oprispingen van massahysterie zoals die nog tot diep in de vroeg moderne tijd bij tijd en wijlen de kop opstak in streken met  streng calvinistische ,  zogeheten ‘bevindelijke’ [ een soort protestantse mystiek waarbij de individuele,  persoonlijke geloofservaring centraal staat] gemeenschappen met uiteenlopende opvattingen en accenten, her en der bijeenkomend, niet alleen in de kerk maar ook in zogeheten conventikels’ in huiskamers.  Bekend in dit verband is het geval van het zogeheten ‘Nieuwkerkse Werk’  , een beweging van religieuze massahysterie die zich  tussen 1749 en 1752 – dus midden in de als juist zo verlicht bekend staande 18e eeuw – vanuit Nijkerk en de daar predikende dominee Kuypers  zuidwestwaarts verspreidde bijna heel de zogeheten Bijbel-band langs met naast wettisch-orthodoxe vooral veel bevindelijke gelovigen – tot en met het Land van Altena aan toe : kortom de ruggengraat van La Hollande profonde. De beweging was het toentertijd voornamelijk vrijzinnig georiënteerde establishment van  de o zo afstandelijke ‘publieke kerk’ natuurlijk een doorn in het oog. In de séances werden uitingen van blijdschap en vreedzaamheid op meest onverwachte momenten afgewisseld door gevoelens van angst en wanhoop her en der onderbroken door  het naäpen van dierengeluiden.  Er zijn tal van pogingen geweest de beweging in te dammen , met wisselend succes, totdat de woelingen als  vanzelf langzaam wegebden.  Over de oorzaak  van de beweging verschillen de meningen. Met de vergiftiging door de schimmelziekte moederkoorn als oorzaak gooide antropoloog Jojada Verrips in 1980 de knuppel in het hoenderhok. Mogelijk, maar dan toch niet meer dan als aanleiding. Concurrentie  van christelijke opwekkingsbewegingen afkomstig van de overkant van de Grote Plas klinkt het in weinig verlichte kringen in de States.  Hoe dit ook zij, het botsen van oud en nieuw geloof, van massaconsumptie, neoliberale hebzucht, hardvochtig economisch en tegelijk over-formalistisch opereren van gezagsdragers en – last but not least – , allerhande ondergangsangsten  kan tot een  kwaadaardig mengsel leiden, waarbij zo’n Nieuwkerks Werk slechts kinderspel is. In de huidige Nederlandse situatie lijkt er sprake te zijn van een zichzelf versnellende beweging die begon met de Corona-pandemie. Een pandemie – in de beleving van de meeste post-Wereldoorlog-II-Nederlander is dat  een oerangst diep uit middeleeuwse krochten. Handvatten en ijkpunten  hoe in dit soort situaties te handelen zijn kennelijk vergeten, verdrongen of ‘gewoon’ nooit goed aangekomen. Maar als een dergelijk hysterisch handelingspatroon zich vervolgens uitbreidt naar een in principe redelijk goed te begeleiden probleem als het huisvesten van vluchtelingen dan moet we de daders de daders recht in de ogen kijken en zeggen: hou op met jullie leugens , tot hier en dan – snel!  – terug!  Dat moet elke inwoner van dit land tegen iedereen in dit land zeggen, van de naaste buurmens tot en met de politiekste gezagdrager.  Maar allereerst tegen die zogenaamd neutrale tussenlaag van nieuwsmedia en  al even angstvallig neutrale deskundigen.

Ik ben bang dat we hier eigenlijk al te laat zijn. Nederland lijkt een innerlijk kompas te missen  om tijdig het werkelijke kwaad het hoofd te kunnen bieden. Frankrijk kent tenminste nog zijn  weliswaar zijn steeds verder verblekende ‘Front Républicain’ waarmee aan rechts-extreme  machtsovername een halte kan worden toegeroepen door goede afspraken te maken bij de tweede verkiezingsronde. Le Pen is er tot nu toe tenminste nooit doorgekomen.  Enne – dat ‘Front Républicain’ heeft wèl zijn wortels in …. die Franse Derde Republiek.  Ere wie ere toekomt!

Nieuws/ Lente 2026

‘Seculier’ als voorwendsel om moslims niet te hoeven zien stáán

“Mainstream wit links is nu aan zet, om- om te beginnen – de moslim nu eindelijk eens werkelijk te zien stáán.” Zo besloot ik het artikel ‘Hoe diep zit de islamofobie… ook – ja juist – bij links?” dat ik zo’n vijf jaar geleden schreef voor onder meer het tijdschrift NieuwWij  [1]   . Als we nu,  vijf jaar later,  de balans opnemen, is die angstaanjagend negatief. Twee momenten markeren deze ontwikkeling. Allereerst is daar het moment in de herfst van 2023 waarop na   verrassingsaanval van Hamas op Israël en de buitenproportionele aanhoudende militaire reacties daarop van Israël  nagenoeg heel het politieke veld van de Tweede Kamer  , ja zelfs nagenoeg  de hele linker flank , een enkele uitzondering daar gelaten, zich en bloc kritiekloos achter Israël opstelde. Hoewel  weldra meer en meer duidelijker werd dat de werkelijkheid toch op zijn minst enigszins genuanceerder lag, duurde het toch nog  maanden totdat er, althans hier in Nederland, er pas een kentering in de publieke opinie kwam. Een intern meningsverschil over deze kwestie konden de politieke partijen, inmiddels verwikkeld in een ongemeen felle verkiezingscampagne voor de Tweede Kamer, natuurlijk niet gebruiken. En de breekbare partijcombinatie in oprichting van PvdA en GroenLinks al helemaal niet; zeker gezien de sterke loyaliteit van het PvdA-smaldeel  voelde met de zionistische staat zou een meningsverschil hierover tot  politieke harakiri geleid hebben, zo moet de allesoverheersende vrees in die kringen geweest zijn. Voor de dilemma’s die bij islamitische partijleden leefden was er  intussen geen enkel luisterend oor – tot de verkiezingen moet het – waarschijnlijk vaak stilzwijgende – partijdevies geweest zijn zijn: kaken op stijf op elkaar, anders gebeuren er ècht ongelukken. Eén kamerlid raakte tussen de wielen van deze fobische partijmachine, dat was Kauthar Bouchallikht, het eerste hidjab-dragende parlementslid in Nederland. Op 14 oktober 2023 maakte zij bekend zich terug te trekken van de kandidatenlijst, omdat ze het niet eens was met de reactie van GroenLinks en PvdA op de aanval van Hamas; ze miste in de reactie van de partij de kritische houding die er eerder wel was geweest en het benoemen van de bredere historische context. Zij was het eerste politieke slachtoffer – er zouden er meer volgen.  

Ondanks de politiek lamentabele gang van zaken die op dit alles volgde en uiteindelijk uitmondde in het schandalige kabinet Schoof was het des te verrassender dat juist op dit voor Nederlanders veelal  zo pijnlijke onderwerp na uiteindelijk twee jaar toch wel degelijk een heel forse beweging op gang kwam waarbij klimaatactivisme en de strijd voor de Palestijnse zaak wonderwel juist wél tot één beweging wist uit te groeien, en dat in het dan toe altijd zo slaafs in het gareel van Israël meelopende Nederland. De pro-Palestijnse activisten wisten zelfs door te dringen tot diep in de rijen van de vanouds zo pro-Israël-gezinde PvdA. Door het wereldwijde karakter van het verzet tegen de in Gaza gepleegde genocide durfde men ook in Nederland  het G-woord eindelijk hardop uit te spreken.

Maar eerlijk gezegd is dat per saldo toch wel een heel schrale troost. De zionistische oorlogsmachine expandeert nu verder en verder – naar de West bank en Zuid Libanon om uiteindelijk te culmineren in de massieve oorlog die Israel samen met het Amerika van Trump heeft ontketend tegen Iran. Op het binnenlandse front behaalde zo ongeveer bijna  alle belangrijke anti-vreemdelingen-wetgeving van de PVV  en  diens minister Faber uiteindelijk toch de eindstreep, op dat ene  beruchte wetsontwerp na  ,  volgens welke zogeheten ’illegaal’ verblijf  van ongedocumenteerde asielzoekers strafbaar gesteld zou moeten worden.  Uiteindelijk stak de D66-fractie daar in de Eerste Kamer een stokje voor – tegen het advies van premier Jetten in. En daarop volgde de weken daarop  het zoveelste rondje tegen elkaar opbieden van de regeringspartijen – VVD, CDA en D66 – op de vraag: wie ontwerpt de aller-, aller-strengste asielwetgeving? Het’ is lang geleden dat het  woord ‘Barmhartigheid’ gehoord werd op de zogeheten  ‘Apenrots ’- de bijnaam voor het gebouw van het voormalige ministerie van Buitenlande Zaken, al weer geruime tijd ingericht voor Eerste en Tweede Kamer.  Een heel onherbergzame plek…

Tja, uiteindelijk toch altijd weer op alles ja knikken, al zijn de plannen en wetten nog zo verderfelijk. Zolang de  vereiste procedures maar gevolgd worden, is er kennelijk niets aan de hand. Die geest van lamlendige lafheid  verstikt de  hele – in wezen on- maatschappelijke  atmosfeer van bederf in het Nederland van dit moment. 

Met name  onder moslims is er een groeiende  groep die daar niet meer aan meedoet en aan zoveel andere dingen in Nederland. Daar niet meer aan kan mee doen, dat niet meer kan opbrengen, steeds wanneer hun op doorgaans weinig subtiele manier duidelijk gemaakt wordt zij  er eigenlijk toch niet bij horen, ook al is hun professionele staat van dienst nog zo onberispelijk. Het is deze groep die nu meer een meer in een soort ‘innerlijke migratie’ gaat.  In dit verband springt het aangrijpende essay in het oog van Lamyae Aharouay, tot voor kort NRC-correspondent voor de nationale politiek in  Haag, in welke functie zij steeds op meesterlijke wijze het kleine en grote politieke gekonkel  wist te analyseren en te  duiden. Wist te analyseren en te duiden inderdaad, want in het essay van 27 maart 2026  in de NRC [2] kondigde zij aan dat haar journalistieke harp aan de wilgen hangt. 

Waar en bij wie in Nederland zou deze groep van teleurgestelde moslims wèl met succes een luisterend oor kunnen  vinden?  Welkom! – met die aanhef begroette de  tot  Progressief Nederland herdoopte partijencombinatie  van GroenLinks en PvdA Nederlanders van alle denkbare  slag om mee te doen en te denken. Maar  is deze club – net als menige andere club in Nederland overigens – niet nog veel te veel met zichzelf bezig om open te staan voor dergelijke andermanse noden? En  is zij daarvoor niet veel te vervreemd geraakt te opzichte van haar eigen mentale landschap en geschiedenis?  – zo opper ik hier en nu in de geest van mijn artikel van vijf jaar geleden, getiteld: ‘Hoe diep zit de islamofobie… ook – ja juist – bij links?.  Er is als mogelijke antwoorden op die vraag wel het de nodige relevants verschenen de laatste vijf jaar. Een schot in de roos is in dit opzicht wel  het in 2025 verschenen scherpzinnige boekje  van literatuurgeschiedkundige  Saskia Pieterse en publiekstheoloog Janneke Stegeman onder de titel Uitverkoren – Hoe Nederland aan zijn zelfbeeld komt [3] .  In de epiloog komt de hedendaagse uiting van het zelfingenomen zelfbeeld van Nederland ter sprake,  het zelfbeeld van het Nederland van na de culturele revolutie van de jaren 60 en 70.  Seculier luidt hier het trefwoord. Dat betekent puur letterlijk opgevat niet meer dan wereldlijk ter onderscheiding van religieus. Maar in de manier waarop de term seculier na die culturele revolutie ingezet werd  door cultureel links  – dat loopt van de VVD via D66 tot en met GroenLinks  – valt vooral de hautaine  toonhoogte op als uiting van vrijzinnige voortreffelijkheid waarmee gemeend wordt zo ongeveer alles en iedereen dat of die ook maar enigszins rekening  wil houden met de mogelijkheid dat er meer tussen hemel en aarde  zou kunnen zijn dan het door de species Homo Sapiens waarneembare te kunnen afdoen als even achterlijk als bedenkelijk obscurantisme. Dat men hiermee in feite zijn eigen existentiële twijfels in het beste geval vergat en nog steeds vergeet dan wel in het slechtste geval verdrong dan wel verdringt kwam dan wel komt pijnlijk aan het licht op het moment dat men oog in oog komt te staan met immigranten buiten de culturele invloedsfeer van het globale westen, i.c. westelijk Europa en  noordelijk Amerika. Zo kunnen goed bedoelde uitingen van solidariteit met toen de Derde Wereld nu de Global South vaak niet verder komen dan… opnieuw  goede bedoelingen. Waar de objecten van de solidariteit niet voldoen aan bijbehorende mythes over  de Nobele  Wilde kan  een mer à boire  aan misverstanden rijzen. Misverstanden aan beide kanten die kunnen uitgroeien tot negeren en negeren op zijn beurt  tot wantrouwen.  Als  de witte o zo seculiere Nederlander met de term seculier schermt kan hij dat deftige wonderwoordje naar believen en passant als voorwendsel hanteren om  de niet-westerse migrant niet te hoeven zien stáán, en zeker niet ‘die’ moslim  waaromheen al snel een zweem van zogeheten ‘fundamentalisme’ hangt.     

Maar de moslim kan het zich daarentegen al helemaal niet  permitteren de witte Nederlander domweg te negeren op dezelfde manier waarmee de Hollander hem negeert – dat zou  maatschappelijke zelfmoord betekenen.  Je zou de vraag uit mijn stuk van vijf jaar geleden ook als volgt  kunnen omdraaien: hoe diep kan de liefde van de moslim  voor de achtergestelde witte mens gaan? Zou een bondgenootschap tussen beiden perspectief bieden? Ja!,  zoiets het is juist zeer de moeite waard zijn, bij de totstandkoming van zo’n bondgenootschap is juist  ‘links’  onontbeerlijk – laat het zijn zo innig gekoesterde pretenties van nonconformisme en onbevooroordeeldheid maar nu eens eindelijk ècht waar maken [ [4] . Maar dan moet  ook ‘links’ de bakens durven te verzetten door  de hamvraag klip en klaar te beantwoorden:  Hoe diep kan de liefde van de witte linkse Nederlander gaan voor de achtergestelde moslim? Aan dat antwoord kan vandaag begonnen worden , nee – had eigenlijk gisteren aan begonnen moeten zijn.

NOTEN

[1]

Steven van Schuppen, Hoe diep zit de islamofobie… ook – ja juist – bij links? Over moslimhaat ten gevolge van de vervreemding van het eigen mentale landschap In: NieuwWij 11 januari 2021 – zie link: https://www.nieuwwij.nl/opinie/hoe-diep-zit-de-islamofobie-ook-ja-juist-bij-links/

[2]

Lamyae Aharouay, Zaken doen met uiterst rechts is geen punt meer in politiek Den Haag: tijd om te gaan  In: NRC  27 maart 2026, zie link: 

 –https://www.nrc.nl/nieuws/2026/03/27/zaken-doen-met-uiterst-rechts-is-geen-punt-meer-in-politiek-den-haag-tijd-om-te-gaan-a4923368#/krant/2026/03/28/#309

[3]

Saskia Pieterse  en Janneke Stegeman, Uitverkoren – Hoe Nederland aan zijn zelfbeeld komt  Amsterdam [Atheneum – Polak & Van Gennep] 2025, en dan met name de bladzijden 190 -195 onder het kopje ‘Onder het mom van neutraliteit’

[4]

De Frans-Algerijnse activiste en schrijfsterHouria Bouteldja bepleit een dergelijk op het eerste gezicht welhaast onmogelijk bondgenootschap in tussen ’eigen [wit] volk’/ en immigranten haar boek  ’Eígen volk’ en immigranten – De inzet van ‘ons’ (Amsterdam[Leesmagazijn] 2025, ziemet name blz.167-173). Vanuit haar zelfopvatting als inheemse [die naar hartland Frankrijk immigreerde richtte zij de politieke een pressiegroep op onder de naam Les Indigènes / ‘De Inheemsen’] ziet zij de immigranten als  haar ‘ons’ in de titel van haar boek , van wie als de ware inheemsen i.c. gewortelden het initiatief zou moeten uitgaan voor een bondgenootschap met het  achtergestelde witte ‘eigen volk’ dat zich tot op heden door extreem rechts een rad voor de ogen had laten draaien  en daardoor juist wèl ontworteld was geraakt. Hier moeten inderdaad structureel meer dan genoeg  veelbelovende momenten van electrificerende revolutionaire kortsluiting aanwezig zijn, maar die zijn  alleen goed  aan te wenden als de zaak  van het begin af aan  consequent gespeeld wordt, anders slaat de verlammende werking van dat inkeurige, ‘redelijke,’ voor even bizarre als bij voorbaat onwerkzame compromissen te paaien linkse centrisme onverbiddelijk toe en verliest de beweging haar revolutionaire potentieel. Daarom verlang ik in mijn slotzin in dit artikel van ‘links’ geen initiërende vraag , maar een antwoord, maar wel een antwoord met oprechtheid en vooral Zivilcourage.  Want  daar ontbreekt het in Nederland helaas aan. Intussen worden de democratie  en de rechten die daarbij horen met stilzwijgende vanzelfsprekendheid afgebroken. Waar blijft het verzet, VERZET wat is dat??

Nieuws/ Februari 2026

Goede rentmeester allang ontmaskerd als geslepen stikstof-koelak

Op zoek naar
De Indiaan, De Doggerlander in ons

Die goede rentmeester, over hem heb ik al jaren lang niets meer gehoord. Die rentmeester die  als geen ander toewijding betoonde aan de zorg over Gods Schepping.  Op toogdagen van christelijke partijen en boerenstandsorganisaties werd er aan hem altijd wel een waarderend woord gewijd. Als literatuurhistoricus Saskia Pieterse en publiek theoloog Janneke Stegeman hun lekker scherpe boek UITVERKOREN – Hoe Nederland aan zijn zelfbeeld komt   [x]twee decennia geleden hadden geschreven zouden Rentmeesters daden niet onvermeld zijn gebleven. Daden? De meester had altijd vooral veel woorden tot zijn beschikking, zalvende woorden. In dat calvinistische vlees had ons schrijvend tweetal daar vast graag de fileermesjes in gezet. Bij ontstentenis daarvan hier een pennenvrucht van eigen hand, van zo’n kleine 20 jaar geleden:

 ‘Enkele jaren werd ik uitgenodigd door de agrarische natuurvereniging De Hâneker voor een excursie door het hart van de Alblasserwaard. Als leider van de expeditie was daar een zelfbenoemde chroniqueur van de streek, het paradepaardje van de vereniging. Hij schetste een idyllisch beeld van de Alblasserwaard en diens bewoners, in wier genen, zielen een geesten de Heere zelve het heilig besef van het rentmeesterschap gebeiteld had. Altijd natuurminnende boeren geweest hier, dus. Tijdens een theepauze  in een van de vele agrarische theetuinen die deze landstreek inmiddels rijk is, vroeg ik voorzichtig wat hij vond van streekschrijver J.W. Ooms.  Als door een adder gebeten hield hij even stil. Daarna volgde een stortvloed  van scheldwoorden waarvan ‘vieze nestbevuiler’ nog de minste was. Bij nader inzien is zo’n reactie heel goed te verklaren. Ooms laat  heel onnadrukkelijk  ook de zwarte zijde van de plattelandsidylle zien: de afstandelijkheid van de dominee en de kerkenraad van de Grote Kerk, de uitwassen binnen de bevindelijke sekten die in deze streken van de Bible Belt woekerden én woekeren, even nauw verholen als vileine uitsluitingsmechanismen: tussen grote boer en keuterboertje, boerenknecht en dagloner, ‘fíjnen’ en nog minder ‘fijnen’.’ Overigens geen woord over…. enig rentmeester…..  [2]

Overigens in zijn hele relaas geen woord  van betekenis  ..van welke rentmeester dan ook.

Aanvullend op het ‘seculier’ als voorlopig eindstadium van het door Pieterse en Stegeman  geconstrueerde calvinistische bedenkelijke zelfbeeld van Nederland zou de  term antropocentrisch als blijk van zelfingenomenheid evenmin misstaan hebben. Antropocentrisch met als consequentie dat men zich weinig tot niets gelegen laat liggen aan de kwalijke gevolgen van het menselijk handelen voor de natuur.  Én met de consequentie dat men iedere magische invloed die uit levende natuur uitgaat ten principale afwijst als afgoderij of bijgeloof, en dat is ook heel calvinistisch. De positie van de mens blijft namelijk bij dit alles ondanks zijn natuurlijke zondige staat onaangetast zolang hij maar trouw blijft aan zijn christelijk geloof, niet in de laatste plaats dankzij dat geraffineerd antropomorfe dubbelkarakter van die ene God [vader én Zoon] waarmee iedere concurrentie buiten spel gezet kan worden [voor de restcategorie met alles wat verder tussen en aarde zweeft mag de Heilige Geest dienst doen]. Wég met alle andere menselijke gestalten in eigen heilige kring dus, wég met  Maria, wég met die hele roomse santenkraam. Wég met alle heidense magische planten – van  éénjarige kruiden tot eeuwenoude eiken – wég met alle wonderbaarlijke dieren – van de schimmel van de Sint dan wel die van de Noord-Friese dijkgraaf  tot en met de eenhoorn, wég met de landwolf die na uitroeiing clandestien en met grote gereformeerde weerzin een nieuw verachtelijk leven gedoogd werd als heidense waterwolf, wég kortom met dat hele heidense herbarium, die hele heidense menagerie waar ook Rome en passant graag dankbaar gebruik van maakte én nog steeds maakt  om de in duisternis dolende heidenen over te kunnen halen tot haar eredienst. Ja voorwaar, gelukkig kwam en overwon daar net op tijd die nieuwe, herijkte en gezuiverde versie van het christendom, niet in de laatste plaats aan weerszijden van de Noordzee, die open binnenzee die tot dan toe aan de uiterste rand van de menselijke beschaving had gelegen [. Cromwell maakte met zijn puritanisme een hardvochtig einde aan merry old England, in de calvinistische Nederlandse Republiek was men evenzeer gebeten op paepse superstitiën en heidens bijgeloof  – als mix helemaal fataal -, of men nu tot de preciezen of tot de rekkelijken behoorde. 

Nederland als een der kampioenen van het moderne natuurvijandige antropocentrisme? Na de buurlanden Engeland en België , o zo fossiele pioniers van de industriële revolutie, komt Nederland voor die – oneervolle – titel toch ook wel degelijk in aanmerking. Natuurlijk, Nederland was industrieel een laatkomertje, maar op het gebied van de waterstaat stond het al in de vroeg moderne periode met afstand op nummer 1, daarnaast presteerde ons land op landbouwgebied ook heel wat, deels  in het spoor van onze zuiderburen met hun Vlaamse Landbouw , deels ontsproten uit eigen bodem, met als goed bijvoorbeeld  Overijssel [3] . Waterstaat en landbouw gingen daarbij hand in hand. Voor geslaagde landbouwkundige verbeteringen – van droogmakerijen tot beeknormalisaties – was dat een eerste vereiste. Staatkundige richting en religieuze gezindte gingen daarbij eveneens hand in hand. Zo onderhield de Leidense doopsgezinde theoloog en landbouwkundige Jan Kops [4]  – die in opdracht van de Bataafse Republiek onderzoek verrichtte naar de vruchtbaarmaking der duinen – een intensieve correspondentie over agrarische aangelegenheden en de cruciale rol van water daarbij met dichter en landbouwkundige Anthony Staring [5] , verklaard tegenstander van die Republiek.

In de hele beeldvorming  zoals die na de Bataafse Republiek tijdens de Restauratie gestalte kreeg, om te beginnen onder het bewind van  koopman- en kanalenkoning Willem I, domineerde , waar het gaat om de economie, de waterstaat als trots van natie. Die waterstaat  kreeg – niet de laatste plaats ook in zijn beeldvorming – gaandeweg meer en meer een alles onderwerpend karakter. Was men in de vroeg moderne periode door technische tekortkomingen  van die tijd gedwongen geweest meer of minder mee te bewegen met de luimen het water in de geest van de 16e-eeuwse  waterstaatkundige Andries Vierlingh [6] ,  in de 19e en 20e eeuw was de totale onderwerping meer en meer de boventoon gaan voeren –  tot en met het Deltaplan. Tot en met? Met het besluit tot de bouw van een beweegbare stormvloedkering in de Oosterschelde – misschien  wel het meest radicale dat het kabinet Den Uyl tot stand bracht –  leek een breuk met de harde hegenomistische waterstaat tot stand gekomen te zijn. In het verlengde daarvan kwamen in de decennia daarop de stormvloedkering inde Nieuwe Waterweg én het hele gebied  van de Grote Rivieren omspannende project  Ruimte voor de Rivier tot stand.  Maar is de strijd tussen de waterstaat van het onderwerpen en de waterstaat van het meebewegen nu écht gestreden? Ik waag het te betwijfelen….Overigens, om de wortel van klimaat kwaad echt te kunnen bestrijden, kan natuurlijk niet volstaan worden met aanpassingen aan  de gevolgen van de klimaatverandering, maar moeten we echt aan de bak door de uitstoot van broeikasgassen in toenemende snelheid terug te dringen.   

Kunnen we in dit verband analoog hieraan ook van een door een door de – met name landbouwende – mens – onderworpen natuur van de 20e en 21e eeuw spreken? Wis en helaas waarachtig wel, sterker nog: zelfs van een door de mens onderworpen en een ook door de mens vergiftigde natuur. Die fataal verlopende agrarische revolutie kent drie trappen. De eerste trap ging gepaard met een forse  breuk met de in die tijd  voor een niet onbelangrijk deel gangbare befaamde dan wel beruchte zogeheten ‘eeuwige roggebouw’  door nieuwe teelten te introduceren met nieuwe gewassen, goed voor  mens, dier, plant en dier en bodem. We schrijven dan de late 18e en de vroege 19e eeuw.  Het gewas, de teelt die daarbij het meest prominent in beeld kwam was die van de aardappel,  die miraculeuze toverknol uit Latijns Amerika. De pieper ging gelden als de brenger bij uitstek van een ware demografische revolutie; de bevolkingsgroei die daaruit  voortvloeide kon zich zo ontpoppen als een gedegen demografisch fundament voor een groeiend leger van arbeiders, nodig voor de zich versnellende ontwikkeling van een  moderne,  door stoomkracht  als energiebron voortgedreven industrie. Bijna nergens in Nederland waren zowel de eerste trap van de agrarische revolutie als de daarop volgende take off van de industrie er zo relatief snel  bij als in Overijssel en wat betreft de industrie  als in de in die provincie gelegen streek Twente. Geen wonder  dat juist Twentse  textielbaronnen een prominente rol vervulden bij het promoten en ook zélf ontwikkelen van nieuwe landbouwtechnieken. Dat was geen overbodige luxe, want na de redelijk geslaagde eerste trap  ging toen minder vruchtbare bodems voor de landbouw aan snee kwamen meer en meer de wet van de afnemende meeropbrengst gelden. Échte innovaties met spectaculaire resultaten waren geboden,  want inmiddels was een heuse ontginningsmachinerie ontstaan, zeker na de oprichting  en optuiging van de Heidemaatschappij in de late jaren 1880. Uiteindelijk werd al experimenterend na de eeuwwende het wondermiddel toch gevonden en wel in de hoedanigheid van de kunstmest – na de Eerste Wereldoorlog kwam  de massale toepassing van de mirakelmest echt op gang, dat is de tweede trap.  Maar het kon nog fantastischer en daarmee tegelijk ook onheilspellender: bij de derde trap ,  vanaf W.O. II, kwamen drie revoluties tegelijkertijd aan de beurt. Het idee van ruilverkaveling  was al vóór W.O. II  ontwikkeld, maar was nog nauwelijks op gang gekomen en betrof eigenlijk niet meer dan uitruil van percelen . Pas na W.O. II kwam de ruilverkaveling op grote schaal op gang en ging uiteindelijk landinrichting heten, een  -letterlijk –  veel dieper gravende  en meer omvattende operatie die uiteindelijk uitmondde in een rigoureuze vernoordoostpoldering van enorme  oppervlakten aan waardevolle cultuurlandschappen. In diezelfde periode, zo vanaf de jaren 1950, kwam zogeheten Green Revolution van de grond. Dat gebeurde wereldwijd, dus zeker en in versneld tempo ook in het agrarisch inmiddels extra dóórpakkende Nederland waar de landbouwgifspuit tot een onmisbaar attribuut werd onder supervisie van  Europa’s landbouwpaus de sociaaldemocraat Mansholt. De derde revolutie behelsde het massaal  importeren uit de Global South van veevoer – van soja tot en met tapioca, waarmee – vooral op de arme zandgronden als Noord- Brabant –   het grondgebonden boeren uit  zwang en het boeren op de vierkante meter in zwang kwam.  Hoezo inperking van de ecologische voetafdruk van Nederland?

In de kop van dit artikel spreek ik  wervend over de zoektocht naar ‘de indiaan in ons: de ‘Doggerlander’, dit naar aanleiding van de beweging in met name de Global South om alom is ontstaan om de inheemse bevolking het nodige eerherstel  te geven, dit niet in de laatste plaats om haar eerbiedwaardige houding jegens de natuur zoals die ook en met name geritualiseerd is in gebruiken in het volksgeloof met niet zelden een rol voor wonderbaarlijke dieren en planten als ook voor complete rivieren en zeeën. Dat geloof is in wat we hier zullen noemen de  Amerikaanse  Global North  de oorspronkelijke bevolking fataal geworden. In Noord Amerika  werd na de ‘ontdekking’ door Europese kolonisten de oorspronkelijke bevolking voor een groot deel domweg uitgeroeid. De kinderen van de inheemsen voor zover ze in leven mochten blijven in kostscholen en kampen vakkundig gehersenspoeld werden op een manier waar Poetin c.s. nog een puntje aan kunnen zuigen of anders vaak schaamteloos gefolkloriseerd en daarmee vaak  ook gemarginaliseerd konden worden. In Noordwest-Europa speelde iets dergelijks, zonder dat daarbij hele volksstammen hoefden te worden afgemaakt – christelijke missionarissen als Willibrordus en Bonifatius hadden een klein millennium daarvóór de oorspronkelijke  bewoners met meer of minder harde hand gekerstend. Met komst van de Nieuwe Leer aan het begin van de 16e eeuw was het zaak de onderstroom van oude heidense vormen gedachten te weer eens extra energiek te bestrijden.  Op dit vlak beten de protestantse  bestrijders van kwalijk bijgeloof in Engeland en de Nederlandse Republiek in de 17e eeuw het spits af, en wel  in de vorm van een Puriteinse beschavingsoffensief met een niet gering succes. In de eerste alinea van deze dit hoofdstuk heb ik daar met het nodige sarcasme aan mogen refereren. Niet zelden zeker zo effectief dan het frontaal afwijzen van volksgeloof was de toeëigening van in de volksverhalen vervatte elementen van oud volksgeloof en daarmee van de onschadelijkmaking daarvan. Door de volksverhalen als louter fictie zonder enige existentiële betekenis af te doen en deze daarbij  de denigrerende genrenaam van  ‘sprookjes’ te geven trachtte men er voor dat deze oude vertellingen niet de functie konden vervullen in de politiek-maatschappelijke meningsvorming die zij verdienen.  Daarbij  is het de vraag of en in welke mate er sprake was van  een bewuste toeëigening uit ideologische motieven.  Als een auteur wetenschappelijk-politiek onderlegd en gemotiveerd was, was de kans daarop het grootst, zoals in het geval van de schrijver Theodor Storm [ 1817 – 1880) die als jurist en als regionaal Noord-Fries-Sleeswijks bestuurder en kenner bij uitstek van het volks-narratief materiaal hiervoor uitnemende goede kaarten bezat.  In zijn beroemde novelle Der Schimmelreiter [Nederlandse vertaling  De schimmelruiter]  [7] ] novelle weet hij het verlichte vooruitgangsdenken uit zijn tijd slim binnen te smokkelen zonder het naïef te verheerlijken, integendeel zelfs. Daarvoor introduceert hij een nieuwe en nieuwerwetse verteller in de persoon  van de schoolmeester in de raamvertelling  waar tot dan toe in eerdere versies van de oude sage over de dijkgraaf van Eiderstedt – een schiereiland aan de Noord-Friese waddenkust – de traditionele invalshoek domineerde. Nieuw voer dus, op wezenlijke punten nieuw, nieuw en potentieel intern contradictoir vooral op de schuurvlakken en  potentiële kantelpunten die er toe doen. Dijkgraaf Hauke Haien, hoofdpersoon van het  verhaal, groeit gaandeweg in zijn waterstaatkundige ambities. Allereerst wil hij in ieder geval op zijn minst de techniek van de vroegmoderne waterbouwkunde  naar Hollands voorbeeld onder de knie krijgen. Daarvoor weet hij via  Hollandse relaties een Nederlandse vertaling in handen te krijgen van in dit opzicht relevante teksten van de Hellenistische wis- en meetkundige Euclides. Hij wordt het Nederlands machtig  door zelfstudie aan de hand van een Nederlandse  grammatica. Tot zover is er nog weinig onheilspellends aan de hand. Maar weldra wordt duidelijk dat Haijens talenten niet in de eerste plaats in de hogere wiskunde schuilen,  maar vooral in zijn onverbiddelijke Rücksichtslosigkeit. Waterstaatkundig rücksichtslos is  zeker zijn nieuwe  gewaagd ver uitdijende inpolderingsplan zeker. Jawel ,in hem  schuilt wel degelijk een  genie, maar van een andere ontegenzeggelijk bedenkelijke soort dat  alleen tot zijn recht kan komen dankzij een buitengewone  Wille zur Macht. Een genie van-dik-hout-zaagt-men-planken dus, heel iets anders dan bijvoorbeeld de cultus rond het vreugdevolle idealistische genie van  de dichter-toneelschrijver Schiller. Hier doemt de triomfante figuur van ijzeren kanselier Bismarck op die zich op het toppunt van zijn macht uiteindelijk volop breed wist te maken in het decennium na zijn overwinning op de  Franse aartsvijand in 1870-71. Minder triomfant is de figuur van de dijkgraaf op zijn spookachtige schimmel in zijn onmogelijke strijd tegen de argwanende, afgunstige, conservatieve en bijgelovige  dorpsgemeenschap met hun kwaadwillende, onheilspellende beest, een agressieve kater  vooraan. Zijn nieuwe polder,  trots bastion van de moderniteit, weet wèl het beslissende springtij te doorstaan, maar tezelfdertijd gaat de oude polder waarnaar zijn vrouw en dochtertje  op het nippertje waren  gevlucht, in de woedende golven ten onder. Per saldo zijn er hier louter er verliezers,  maar met ongetwijfeld als grootste verliezer toch echt de watergraaf. Als hij  tijdens de vloed storm zijn ongedeerde nieuwe polder overziet is hij tevreden, maar dan fluistert in hem stemmetje in hem, het zelfde duivelse stemmetje dat hem influisterde hoe hij een écht uitdagend dijkontwerp moest maken waarmee hij de rivaliserende collega-dijkgraven de ogen uit het hoofd kon steken. Daar duikt toch die onuitroeibare Faustlegende toch weer de kop op, verwenst de ambitieuze dijkgraaf hij zichzelf. Een zelfde verwensing zou  de geestelijk vader van de dijkgraaf, de schrijver Theodor Storm,  heel wel gedaan kunnen hebben na de voltooiing van zijn laatste novelle. Daarbij heeft  Storm in zijn novelle niet alleen Faust weer tot leven gewekt maar ook nog eens zonder hun namen te noemen en ongetwijfeld contre coeur de denk- en doe-wereld van het oer-Duitse koppel Duitse koppel Bismarck – Nietszche een extra steuntje in de rug gegeven.  Storm stierf in 1888 net lang na de voltooiing van de Schimmelruiter, de ijzeren kanselier verdwijnt in 1890 van het politieke toneel. Een nieuwe  generatie verschijnt dan. Op het toneel van de politieke macht is dat de neurotische wispelturige Kaiser Wilhelm II met zijn obsessieve imperialisme, op het toneel van de sociale en politieke  wetenschappen is dat het duo Ferdinand Tönnies en  Max Weber. De socioloog Tönnies  is hier van belang  om zijn geboorteststreek Noord Friesland en om zijn vriendschap  van jongs af aan met de veel oudere Storm. Tussen 1886 en 1888 kwam naast Storms Schimmelreiter ook Tönnies’ Gemeinschaft und Gesellschaft  van de persen [8] . Het was het eerste grote werk van de  jonge  socioloog. Beide titels hebben de nodige onmiskenbare raakvlakken, en dan met name de tegenstelling tussen van de vertrouwde  welhaast organisch gegroeide verbanden en tradities  van de gemeenschap/ Gemeinschaft  versus de dynamische, zakelijke, doelgerichte  rationaliteit van de moderne maatschappij/ Gesellschaft, de tegenstelling die centraal staat in Tönnies’ boek. In de Schimmelruiter delft vooralsnog de moderne innovatieve dijkgraaf uiteindelijk het onderspit en weet  de dorpsgemeenschap zich te handhaven maar niet zonder uitzonderlijk hoge verliezen. Storms rijpe realisme als literator, én als jurist en bestuurder beziet de werkelijkheid in al zijn schrille schrijnende tegenstellingen maar blijft ondanks zijn neigen naar noords-heidense spooktaferelen toch een kind van de Verlichting [9] . Bij Tönnies – bij het verschijnen van zijn eersteling nog piepjong – ligt dat anders. In zijn latere jaren legt hij er de nadruk op dat de tegenstelling als puur theoretisch axiomatisch als ideaaltype beschouwd moet worden, als ‘reine Soziologie’  Maar bij lezing – met name tussen de regels door – valt vooral het organische vanzelfsprekende van Gemeinschaft in het oog tegenover het rationele, kunstmatige, uitzonderlijke van Gesellschaft – met name relevant in de zin  uitzonderlijk dynamisch. Max Weber tenslotte neemt het begrippenpaar over en beziet ze – vooral in zijn latere jaren – met nauw verholen tegenzin als welhaast onvermijdelijke overgang van traditie  naar moderniteit. Tegenzin, omdat hij de  schaduwzijden van de moderniteit wel degelijk ziet maar tegelijkertijd de remedies niet wil en durft te zien waarmee hij eindelijk hoopte aan Bismarcks ijzeren kooi – en die van zijn nog veel gevaarlijker opvolgers – te  kunnen ontsnappen [10] . In zijn  zoeken naar evenwicht tussen rationele en  intuïtieve  benadering om de contradicties van de moderniteit met succes te lijf te kunnen gaan mist hij in al zijn al te  nadrukkelijke ‘verstehen’ de kunst van een echt daadkrachtige choreografie van de revolutie. Hij ontdekt zowaar de politieke waarde van Charisma, durft haar echter niet los te laten uit angst dat zij zich als een duveltje uit een doosje ontpopt  – de Faustlegende is ook bij Weber nimmer ver  weg – maar sluit haar op in de kooi van het o zo brave bange leiderschap van de burgerlijke democratie. Niet voor niets  bleek Weber in de politieke schemerperiode tussen de gelukte Russische Oktober-revolutie in 1917 en de mislukte Duitse revolutie van een jaar later met de mond vol tanden te staan ten overstaan van de Duitse  jeugd die hem smeekte om al was het maar het  begin van een antwoord. In zijn benadering van ‘ de  moderniteit‘ miste Weber de neus om in de  gelijktijdigheid van het ongelijktijdige onverwachte nieuwe kansen te ontdekken –  van kansen op stroomversnellingen tot dermate grote divergenties in tempo die tot complete omwentelingen kunnen leiden, niet alleen op het evenementiële niveau van de politiek maar ook op  de lange termijn waarmee de ondergang van totale beschavingen in beeld kunnen komen. Én ik bespeur – in Webers geval op de achtergrond weliswaar – ook het ahistorische van die zich zo krampachtig als reuze deftig voordoende sociale wetenschappen die,  in een doorgaans vergeefse poging serieus te worden genomen door de ’harde’  beta-wetenschappen, onze geliefde  Geschiedenis plompverloren dumpen. Maar Clio laat zich niet straffeloos dumpen , want zij is een muze. Een muze is meerzijdig, een muze heeft niet alleen weet van cohorten en trends, zij verstaat ook de kunst van de choreografie van de permanente revolutie. Een muze die we bij de redding van onze Planeet Aqua [14] als raadgeefster hard nodig zullen hebben. 

Ik wil hier daarom pleiten voor een fundamenteel andere, intuïtieve, waarlijk  ‘verstehende’ geschiedsbenadering:  die van  de geschiedenis  van de toekomst  – één van de centrale thema’s  als ‘knoppen’ op de eerste pagina van  mijn site www.stevenvanschuppen.nl .  Ik citeer en parafraseer: ‘….een benadering waarin niet genoegen genomen wordt met geschiedenis zoals die tot ons komt in plompverloren  verschijningsvormen zonder werkelijk relevante context,  maar fenomenen waarvan de  bredere en diepere betekenis zich pas goed laat ontcijferen tegen de achtergrond van het mentale landschap met al zijn verhalen, associaties en connotaties. Het doorleefde en levende landschap, het territoire vécu . Dit mentale erfgoed herbergt een futuristische dimensie die het waard is (her)ontdekt te worden. Dat is het landschap van de toekomstverwachtingen en -verwonderingen, dat zijn de geschiedenissen van hun verdere lotgevallen: waar en waarom toekomstideeën niet of maar deels zijn uitgekomen, of en hoe men in staat was gaandeweg de plannen bij te stellen, of en hoe sommige niet vervulde denkbeelden heden ten dage onder gewijzigde omstandigheden weer relevant zouden kunnen worden. Om daarbij de goede ontcijfercodes op het spoor te kunnen ontdekken moeten we er niet  bang voor zijn  diep in de tijd  af te dalen,  tot in diep de tijd van vóór de schriftelijke bronnen.” 

Kortom: de geschiedenis van de toekomst  als de motor voor hoogstnoodzakelijke urgente innovaties, in onze 21e eeuw niet in de laatste plaats geboden om een dreigende fatale ecologische teruggang te voorkomen –  een succesvol preventieprogramma behelst dit verband overigens niet alleen  praktisch-technische kant van de zaak, maar evenzeer de  mentale, culturele kant. Deze  futuristische invalshoek van de geschiedenis is een  conditio sine na qua non voor iedere onderzoekspraktijk die er toe doet. We studeren niet louter om het studeren.  Neem als voorbeeld het klimaatvraagstuk. We bestuderen ‘het ‘’archaïsche’ in de  context van de dreigende en in de toekomst zich mogelijk fataal doorzettende klimaatverandering met  de hedendaagse ‘actualiteit’  als aanleiding vanuit  de centrale opgave vóór alles het gevoel voor urgentie goed te kunnen laten landen [11] . Dergelijk onderzoek, mits integer en vindingrijk uitgevoerd, genereert middelen voor aanvullend onderzoek. Met de daarmee verkregen inzichten kan de klimaatverandering  des te beter bestreden worden. Maar er is meer mogelijk als we in ons onderzoek  een slag breder en dieper durven te gaan door ook achterliggende mentale en culturele lagen aan te boren. Door  ervaringen uit het verleden te onderzoeken kunnen we een  beter inzicht te krijgen hoe rampen en tegenslagen in het verleden verwerkt werden,  hoe en onder welke condities een en ander tot een hoger gevoel van urgentie leidde en of er naar aanleiding  daarvan antwoorden te formuleren zijn op de vraag hoe op de vraag hoe het vuur van de urgentie niet alleen  aan te steken maar ook  vóór alles  brandende te  houden. Waarbij direct aansluitend onvermijdelijk de vraag opdoemt onder welke condities en in welke contexten parallellen getrokken kunnen tussen het verleden en onze eigen eeuw. In dit verband vormen vragen over de steeds problematischer wordende relatie tussen de hedendaagse,  steeds verder tot in de toekomst reikende prognoses  in relatie met de steeds snellere wisselingen van gebeurtenissen en invalshoeken in de actualiteit de èchte breinbrekers.  Daarbij moeten we niet alleen te rade gaan bij de hedendaagse  whizkids-snelheidsduivels die de kunstjes van snel en flits tot in de puntjes onder de knie hebben, maar ook en vooral bij onheilsprofeten uit een ver of minder ver verleden. De historische voorganger van de pessimistische prognose is immers de onheilsprofetie, de verkondigers daarvan hebben de heilige, maar daardoor vaak zo wanhopig makende opgave het dolende zondige volk te manen tot inkeer, hetgeen vervolgens in het beste geval tot redding zou kunnen leiden. Werkelijk goddelijke openbaring verstopt zich helaas maar al te graag in het omgerijmde. In dit verband  zou het de moete waard zijn om bijvoorbeeld verschillende  soorten profeten, hun profetieën en het effect van de preken op het gedrag daarvan op de toehoorders nader te analyseren. Mijzelf zou in dit  verband de het type profeet Jona[s] / Joenoes intrigeren: profeet tegen wil en dank, maar wèl zo succesvol – hij redde tenslotte het o zo zondige Nineve van een wisse ondergang. 

Scherp ontlede en tegelijk diep doorvoelde urgentie is in het huidige, opmerkelijk penibele  tijdsgewricht de poort naar de hoop – en dat is een van de drie ijkpunten in de drieslag van  Paulus’ sleuteltekst  in  I Korinthe 13-13  [12] . Hoe het gevoel van urgentie bij processen op lange termijn levend te houden tegenover het rumoer van de waan va de dag is hier de centrale opgave, niet in de laatste plaats voor de ware futuristische historicus.  

  =Het leven op onze Planet Aqua : De urgentie van de geschiedenis van de even noodzakelijke als hoopvolle toekomst

Het gaat hier bij het concept van de geschiedenis van toekomst niet zomaar losjes onderweg los gelaten toekomstideeën die bij nadere historisch onderzoek zonder veel problemen wakker gekust kunnen worden maar om veelal volop in de praktijk  gebrachte ideeën die in de loop der tijden losgelaten werden ten behoeve van nog nieuwere  in de praktijk  gebrachte vormen en gedachten. Nieuwere praktijken die in de loop der tijd op hun beurt een dergelijke zelfsprekende en onafwendbare indruk maakten dat verzet ertegen bij voorbaat onbegonnen werk leek al is het alleen maar omdat de gevolgen van het loslaten van de oude vormen nog veel meer rampspoed tot gevolg zou kunnen hebben. Als bij nader onderzoek bovendien blijkt dat  de nieuwe praktijken zèlf kwalijk en ja zelfs uiteindelijk noodlottig zullen kunnen uitpakken zoals bij de totale ecologische ondermijning van onze planeet geval is,  dan moet de hele mensheid wakker geschud worden: ‘Mensen, we hebben als species de planeet in een fataal dwaalspoor gebracht, beginnend vanaf de agrarische revolutie rond het jaar 10.000 v. Chr., dat via de transformatie van geld naar Het Kapitaal  stroomversnelling na stroomversnelling beleeft. O, U economen – Uw economische ideeën zijn zinsbegoochelingen, Uw troetelconcept ‘schaarste’ is plat boerenbedrog, het onafwendbare ‘offer’ dat Uw goden en hogepriesters op hoge toon van u verlangen een even afgunstig als sadistisch ritueel.”  Voor wie de geschiedenis vanuit die nieuwe, waarachtige invalshoek durft te bezien, vallen de schellen van de ogen. Wie met die nieuwe ogen The Dawn of Everything- A new History the Humanity  van het anarchistisch angehauchte duo de – inmiddels overleden – antropoloog David Graeber en de archeoloog David Wengrow leest [13] , beziet de driehoek demografie > <  bio-/aqualogie > < economie  zoals uiterst kort uiteengezet in mijn “basisprogramma 3Krimp” [ zie even verderop, tussen het eind van de tekst van dit artikel en de noten] met woede en vreugde tegelijk. Als de mensheid toen, 10.000 jaargeleden,  niet in het dwaalspoor van ‘immer meer’ was getreden, hadden onderweg  niet alleen tal van geniepige vallen en valletjes ontweken kunnen worden, maar was ons ook – veel belangrijker- een obsessief, rusteloos, bovenmatig beschaamd  en beschamend bestaan bespaard gebleven. De Homo sapiens is niet die spreekwoordelijke, tot in de eeuwigheid gebrandmerkte uitgesproken rotzak, een idee  waaraan al menig  masochistisch woord verspild werd. Hij neigt – en dan in dit geval het mannetjesexemplaar in het bijzonder – inderdaad tot – vaak larmoyante – overdaad. Kritische zelfanalyse als even scherp als zoet medicijn doet in zulke en soortgelijke gevallen wonderen. Maar intussen de woede en vreugde niet vergeten! Voorwaarts….. 

=Voor een Doggerlandse revolutionaire politiek, de dijkgraaf met zijn schimmel voorbij 

Wat hier in de strijd tegen het antropocentrisme voor futuristische historici belangrijk schuurvlak als eerste aan de orde zou moeten komen is onvermijdelijk de traditionele gemeenschap, maar daarbinnen niet alleen of primair de donkere kant daarvan. Wie met een even onbevangen als nieuwsgierige blik  wil en durft te kijken ontdekt kantelpunten die uitzicht bieden op juist heel uiteenlopende, verrassende toekomsten. Die toekomsten vinden we de eerste plaats in water, met name in zeewater. Laten we dan allereerst beginnen bij de enorme ecologische massa, rijkdom en ecologische diversiteit aan levensvormen die het maritieme te bieden heeft waarbij vergeleken de rijkdom aan de geo-kant van de medaille in de schaduw valt. Want onze aarde is – anders dan de naam wellicht doet vermoeden – vóór alles water: Planeet Aqua [ 14] . En dan niet in de laatste plaats ook om de zilte, op het eerste gezicht minder herbergzame kant er van. Die rijkdom te benoemen en te eerbiedigen is de conditio sine qua non voor de bewoners van kust en zee. Een eer, een opgave. Vanuit die instelling kunnen we zee-indiaan, de kust-indiaan in ons ontdekken.

Maar aan de nodige eerbied voor het maritieme heeft het laatste twee eeuw lelijk ontbroken.  En dat geldt dan niet in de laatste plaats voor onze ‘eigen’ Noordzee – die open binnenzee die we zo graag vooral gebruikten als ideale uitvalsbasis voor onze wereldwijde rooftochten. Laten we daarom ons nu eerst concentreren op herstel en ontwikkeling van onze eigen zee, van onze eigen biotoop: eerst ecologisch, in lijn daarmee tegelijk ook cultureel. Én concentreren op de bewoners van die wispelturige, verraderlijke  kust  die zee. Laten we hen hier Doggerlanders noemen, naar analogie van de Dogger(s)bank , ooit een verheffing in een –  later ondergelopen – laagvlakte, nu een ondiepte in onze eigen Noordzee die  om zijn ecologische ( onder meer vis)rijkheid geliefd en in het bredere verband van de Noordzee onder een nu nog kleine maar rap groeiende schare aanhangers en beschermers  – van maritieme ecologen tot en door een met cultuur- en mentaliteitshistorici – aanbeden wordt als Doggerland . Een heel rake typering: Doggerland ziet er op schrift lekker nors en tobberig uit, verwijst naar het noeste zwoegen rond zee én land om hun onderlinge verhouding zelfs maar minimaal in de smiezen te kunnen houden.  Doggerland: spreek het duidelijk, diep,  met steun vanuit de buik uit, en je hoort het ideale onomatopee voor een eindeloos worstelend stand houden. Maar binnen in Doggerland gaat ook de immense kracht  én souplesse van het water en van diens sublieme schittering schuil, nergens zo treffend tot uiting komend als in de heilige branding. Maar wie waarschuwt ons dan tijdig voor de plotselinge  zuigkracht van de mui ? Gelukkig kunnen Doggerlanders heden ten dage te rade gaan bij  de School of Doggerland en voor  behartiging van de rechten van hun kust en zee is er de  Ambassade van de Noordzee – jawel beide  vooralsnog vooral in de netwerken van The Cloud, maar die worden ruimschoots bevolkt door waarachtige mensen, dieren en planten van vlees en bloed…. [15] Hierop voortbordurend zou er hier een baaierd aan de meest uiteenlopende toekomsten  kunnen ontstaan:  in praktisch-technische zin, hetgeen en passant ook de  nodige pecunia in het laatje kan brengen,  in culturele en mentale zin,  bijvoorbeeld in een houding van meebewegen met het water in de vroeg-moderne geest van de Brabantse waterstaatkundige Vierlingh tot en met hedendaagse  zilt-natte voedselexperimenten  in aloude inlagen. Maar de toekomstgerichte Doggerlandse ecologisch eerbiedige houding  zou ook  in culturele zin tot uiting te komen in de nodige ecologische daadkracht om bijvoorbeeld  in eigen zee op eigen kust om een verdere versnelde krimp door te voeren, een versnelde krimp  van het aantal vierkante kilometers aan zee- en landbodems  waar de homo –  non -sapiens  nu nog steeds straffeloos zijn kwade  zin mag doen. Geen overbodige maatregel voor zo’n drukke en vervuilde zee!

Wat is het verschil tussen een Doggerlander en een Nederlander? De Nederlander waant zich veilig achter eigen dijken , achter eigen grenzen. De Doggerlander gaat nieuwsgierig op zoek naar geestverwanten én vreemden  aan weerszijden van grenzen, verlegt deze waar dat nodig is – waarbij ieder soort grens zijn eigen logica verdient. Voor watergrenzen heeft de Doggerlander, waterwezen bij uitstek als hij is,  een speciaal zintuig. Dat is geen overbodige luxe op onze Planeet Aqua.  Een planeet die smeekt om de ondergang van de geopolitiek van de natiestaat en reikhalzend uitziet naar de bio- i.c. aqua-regionaal bestuur[16] , ooit begonnen bij Hollands’ eigen waterschappen.  Doggerland kent al eeuwenlang zijn al dan niet als zodanig benoemde bio- en daarmee aqua-regionaal bestuur en bijbehorende grenzen, op uiteenlopende schaalniveau’s  en vanuit diverse invalshoeken benaderd. Om te beginnen het vlakke flexibele en daardoor ook voor overstromingen zeer vatbare kustland: van Duinkerken [Frans Vlaanderen,  waar de Bataafse revolutionairen toevlucht gegund werd door koning, later revolutie] via de kwetsbare zogeheten Halligen-waddeneilandjes aan de [Duitse] Noord-Friese kust tot Ribe in Zuid Jutland  [Denemarken] en aan de oostelijke [Engelse] Noordzeekust bij het estuarium aan The Wash met  Holland/ Lincolnshire  en  ELy/ Cambridgeshire.  En vervolgens: stroomgebieden die als regionale bestuurseenheden om  hun waterinvalshoek op steeds meer vlakken relevant worden, van een Leuvenumse Beek die de voormalige Zuiderzee voedt , ooit een binnenzee van Wadden c.q. Noordzee tot en met het grootste stroomgebied  van Doggerland, dat van de Rijn, van de wilde ongenaakbare Ober  Grindelwaldgletscher tot en met …bijvoorbeeld de Zuidersluis van IJmuiden,  de oudste en kleinste van de vier, vlakbij het bij de aanleg van het Noordzeekanaal verdwenen Velser Gat, de monding van een van de weinige duinbeken die regelrecht in de Noordzee uitstroomde.

Eerbied aan de ‘Doggerlander- in-ons’ verplicht ons  ook onze ‘Ereschuld-over-zee’ in te lossen, met name op water- en in het bijzonder maritiem gebied. Van acties tegen  voor fossiele  diepzeeboringen tot en met een in de volle breedte een opener houding tegenover de Global South.   Om te voorkomen dat onze ecologische voetafdruk nog groter wordt dan hij al is zou het geen kwaad kunnen om allereerst eens af te zien van vrijhandelsverdragen als dat met de Mercosur-groep die onze voetstap alleen maar verder vergroten [17] In plaats daarvan zou de aandacht gericht moeten worden op internationale samenwerkingsprojecten waarbij wél zo veel mogelijk rekening gehouden wordt met waardevolle sociale en ecologische weefsels en verbanden bij ons  en overzee, ook wanneer dat ten koste gaat van economische speelruimte in ‘Europa’ op korte termijn. Wie zei daar Brussel?  Een dergelijke ‘idealistische’, op wederkerigheid gebaseerde internationale samenwerkingsstrategie zou uiteindelijk wel eens een stuk realistischer kunnen uitpakkenheden ten dage gangbare, primair op snel gewin gerichte benadering, ook in de ‘concurrentie’ met mondiale spelers als VS en China.  

————————————————————————————————–

Steven van Schuppen Bij wijze van lentegroet in 2026

Water en zee hebben  een belangrijke rol gespeeld mijn leven; 58 van mijn 71 levensjaren heb ik aan de kust van de Noordzee gewoond. Water werd bij ons thuis lange tijd vóór alles ervaren als een teveel aan water. Het  wierp een slagschaduw over het gezin waarin ik opgroeide. Ik werd geboren in 1955 in Kortgene op Noord Beveland, toen nog een eiland. Een kleine twee jaar daarvóór was het dorp overstroomd geraakt bij de grote watersnoodramp van februari 1953.  Twee broers en een zus maakten de Ramp mee, de jongste broer overleed een klein half jaar na mijn geboorte door verdrinking. Toch ben ik nooit bang voor water geweest, Ik voelde me juist altijd extra aangetrokken door – vooral de branding van – de zee om de enorme energie die daar uit gaat – later op mijn vele bergklimtochten fascineerden gletsjerbreuken me altijd bovenmatig, ik ervaar die als gestolde, bevroren branding, zeker zo onberekenbaar als hun maritieme tegenhanger. Een besef van een mogelijkheid van een tekort aan water leeft pas echt de laatste tien-vijftien jaar. Bij wandelingen over Veluwse zandverstuivingen zongen we wel melig-pesterig over de dorre vlakten der woestijnen naar de woorden van de profeet Jesaja, we hebben ons nooit ècht zorgen gemaakt om een decilitertje minder drinkwater. Tja toen kwam er aan het eind van het vorige decennium dat cohort van meerdere aaneengesloten  extreem droge jaren die werkelijk dramatisch uitpakten voor de natuur op de arme zandgronden. Een goede aanleiding  om  in de onderzoeken van landschapsarchitect  Arjan Nienhuis en mij ons nu nadrukkelijk op de dreigende droogte daar te richten.

Bij de manier waarop en de invalshoek van waaruit we [landschapsarchitect Arjan Nienhuis en ik] als onderzoekers naar met name de ‘eigen’ Noordzee te werk gingen bouwden we voort op eerdere  soortgelijke onderzoeken in kustelijke contreien – van het Ontwerpatelie Aan Zee  Den Haag [RPB thans PBL 2002]. met atelierleider  Jan de Graaf]] waaraan Arjan aan meedeed via o.m. Noordzee – cartografie vaneen wereldzee [2004 [opnieuw met Jan] ,  De langste stad : Van Het Zwin tot de Slufter. Reis langs het verblijfsrecreatief erfgoed van de Nederlandse kust [2005 samen met o.m. Arjan, Jan en Gerjanne Beumer] , Onland en Geestgrond – Het mentale landschap  in de ruimtelijke orde van de Lage Landen [2007],  en Verdreven voor de Atlantikwall –  Ontruiming en afbraak van de Nederlandse kuststreek 1942 –19445  [ samen met Geert-jan Mellink en Peter Saal j2017]  tm diverse essays in De Gids, De Nederlandse Boekengids en NieuwWij tussen 2012 en 2021.

Krimp was zon kwart eeuw geleden nog een woord dat men liever niet hardop uitsprak. De Muur was immers gevallen, plechtig was het einde de geschiedenis aangekondigd en de economie was booming als nooit tevoren. Niks aan de hand meer dus?  Nee! zeiden enkele taaie dwarsliggers. Samen met o.a. Jan Dirk Dorrepaal , Arjan Nienhuis en andere professionals in de sfeer van de ruimtelijke ordening lanceerde ik in 2006 de website www.dubbelkrimp.nl , waarbij sindsdien het woord krimp van zijn pariastatus is verlost; de krediet- en  eurocrisis [2007 – 2014] deed de rest.  Het concept van dubbelkrimp behelst de [1] krimp van de omvang van de bevolking en de [2] krimp van het door en voor de mens te expoteren vrij te exploiteren oppervlakte van de bodem. Een en ander op lange termijn met tijdshorizon in het jaar 2100.  Het gaat hier om een opgave die het in zich heeft om zich bij blijvende substantiële beleidsinzet te ontpoppen als een haalbare trend.

 De laatste tien jaar is daar in het kielzog van genoemde krediet- en  eurocrisis de [3] de  krimp van de  economie i.c. het kapitaal bij gekomen, waarmee het concept is uitgegroeid tot een drievoudige krimp. Eind februari verschijnt  op www.dubbelkrimp.nl een geactualiseerde versie van basisprogramma  3Krimp. Op de volgende bladzijde staat het schema dat ten grondslag ligt aan het programma.  Tot 31 januari 2026 is het voor een ieder vrij schieten; richt uw pijlen op dat  schema dus –   en sein de schietresultatendoor naar  stevenschuppen@gmail.com .

 

Basisprogramma  3Krimp

DRIEVOUDIGE KRIMP ALS OPGAVE EN HAALBARE TREND

1

Krimp van de omvang van de bevolking

Vertraagde geleidelijke  krimp, inzettend met het  krimpkantelpunt in de jaren 2060

Onder een zo menselijk mogelijke en een tegelijk zo strikt mogelijke interactief democratische controle

Voor zover dat überhaupt reëel is

En waar fluctuaties opportuun zijn met zeer geleidelijk verlopende overgangen

2

Krimp van het door de homo non sapiens te exploiteren oppervlakte aan land- én zeebodems

Versnelde  krimp

Onder extra strikte interactief democratische controle

3

Krimp van het Kapitaal

GELD is door de homo sapiens gecreëerde abstracte rijkdom. 

KAPITAAL is door de homo non sapiens vergiftigde abstracte rijkdom

Particulier kapitaal ,  zowel  Anglo-Amerikaans [shareholders-]  als Rijnlands [stakeholders-]

Versnelde maar in tempo fluctuerende krimp

Onder deels extra strikte controle

Collectief, [statelijk dan wel coöperatief ] kapitaal ,  op globaal, continentale, regio-natiestatelijke en coöperatieve schaal     

In tempo fluctuerende krimp  met zeer geleidelijk verlopende overgangen

Onder interactief democratische controle

————————————————————————————————————————————–

NOTEN

[1]
Saskia Pieterse  en  Janneke Stegeman, Uitverkoren Hoe Nederland aan zijn zelfbeeld komt  Amsterdam [ Polak Van Gennep] 2025 . Het ligt in de bedoeling dat ik komende maanden nog nader zal  ingaan  op andere thema’s in dit opmerkelijke boek, en wel allereerst  op het thema ‘ seculier’  dat in de epiloog aangestipt wordt en om nadere kritische uitwerking smeekt.

[2]
Zie: Steven van Schuppen, Onland en Geestgrond – Het mentale landschap in de ruimtelijke orde van de Lage Landen Amsterdam [SUN] 2007,  blz. 88

[3]
B.H. Slicher van Bath, Een samenleving onder spanning –  Geschiedenis van het platteland in Overijssel  Utrecht 1977

[4]
J. Kops, Tegenwoordige Staat der Duinen van het voormalig gewest Holland zijnde het eerste deel van het Algemeen Rapport  der Commissie van Superintendentie over het onderzoek der duinen  Leiden 1799

[5]
De correspondentie van Jan Kops aan Staring ging over landbouwkundige en botanische zaken en kwesties en over makeverdelng en en pachten;  zie H.B. Demoed, De landbouwkundige activiteiten van A.C.W. Staring , in:J.C.  Boogman e.a, [red] A.C.W. Staring – Dichter en landman – Regionalist en nationalist  Zutphen [Walburg Pers] 1990, blz. 184 – 185 e.a.

6]
Andries Vierlingh, Tractaet van dyckagie Den Haag [Nijhoff] 1920

[7]
Theodor Storm,  De schimmelruiter  Amsterdam [Veen] 2018

[8]
Ferdinand Tönnies, Gemeinschaft und Gesellschaft –  Grundbegriffe der reinen Soziologie  Darmstadt [ wissenschaftliche Buchgesellschaft ]                 1969  De eerste editie uit 1887 droeg nog de titel : Abhandlung des Communismus und des Socialismus als empirischer Culturformen ze link meet facsimile van die uitgave: https://www.deutschestextarchiv.de/book/show/toennies_gemeinschaft_1887 . Dit weerspreekt de bewering van Tönnies dat er altijd vanaf het prilste sprake zou zijn geweest van een rein soziologisches onderscheid tussen Gemeinschaft en Gesellschaft . Dat onderscheid wàs niet neutraal, althans aanvankelijk  niet. Het communisme hoorde onmiskenbaar het traditionele, organische van de Gemeinschaft toe, het socialisme daarentegen het kunstmatige,’bedachte’, rationele van de Gesellschaft. En ach, wie herinnert zich niet het gedweep van Tönnies én diens vakgenoot Weber met het intense communisme van de mir, de Russische  dorpsgemeenschap in de jaren nul van de 20e eeuw?

[9]
Aan de noords-heidense trekken van Storm  refereert Thomas Mann in zijn aan Storm gewijd portret in  Thomas Mann, Gesammelte Werke in dreizehn Bänden , band IX Reden und Aufsätze  Fisher Taschenbuch Verlag blz. 246 . Wie een  breed, evenwichtig en gedetailleerd beeld van Storm zoekt leze :  Jochen Missfeldt, Die graue Stadt am Meer – Der Dichter Theodor Storm senem Jahrhundert Biographie  München z.j. 

[10]
Voor wie verder wil doordringen in Webers complexe innerlijke ziels-tegenstellingen en de gevolgen daarvan  voor diens  politieke, maatshappelijke en wetenschappelijke  opvattingen is  er het weergaloze psycho-historische meesterwerk van  Arthur Mitzman, The iron cage- an historical interpretation of Max Weber  New York [Alfred A. Knopf] 1970

[11]
  Ik zinspeel hier op het verschijnen van het monumentale De actualiteit van het archaïsche  – tegen de moedeloosheid van de moderne tijd van filosoof  Gabriël van den Brink (Amsterdam [Prometheus] 2025), onmiskenbaar  – mede –   als antwoord bedoeld op het boek van de  antropoloog David Graeber en de archeoloog David Wengrowth  The Dawn of Everything dat indertijd zoveel stof deed opwaaien – waarover meer onder noot [13].  Ik ga in een volgend artikel zeker nader in op beide titels.

[12]
Eerste brief van den apostel Paulus  aan die van Korinthe, Hoofdstuk 13, Vers 13 ; ‘En blijft geloof, hoop en liefde, deze drie, doch de meeste van deze is de liefde’  [Statenvertaling, Leeuwarden [Jongbloed] z.j.

[13]
David Graeber en David Wengrow, The dawn of Everything A New History of Humanity Londen [Penguin] 2021, blz. 231 e.a.

[14]
Jeremy Rifkin, Planet Aqua – Rethinking Our home in the Uuniverse  Cambridge [Polity Press] 2024

[15]
=Over  de Ambassade van de Noordzee :  https://www.ambassadevandenoordzee.nl/ , 
=Over de School of DOGGERBANK : https://www.ambassadevandenoordzee.nl/werkgroepen-school-of-dogger-bank/ en  https://www.embassyofthenorthsea.com/projecten/dogger-bank-breeding-ground-of-the-north-sea/
=Over hoe geo-/auquagrafische en eco-/aqualogische  entiteiten tot rechtspersoon kunnen uitgroeien   https:/tegenlicht.vpro.nl/artikelen/hoe-de-natuur-steeds-meer-rechten-krijgt
= Tentoonstelling DRIFT Mesdag Den Haag:  https://panorama-mesdag.nl/zien-en-doen/tentoonstellingen/drift/

[16]
In Rifkins jongste boek  Planet Aqua [zie noot 14] voorspelt de auteur de ondergang van de geografisch verankerde natiestaat   en suggereert de instelling van aqua- dan wel bio-regionaal bestuur ; blz. 215- 228.  

[17]
Helaas, in april 2026 werd het verdrag van de EU met de Mercosur-landen dan toch nog eindelijk geratificeerd. De EU vierde dat feit t alsof hiermee  een beslissende slag was toegebracht aan het streven van president Donald Trump de  toepassing  van  ‘zijn’ kersverse  ‘Donroe-doctrine’ [ i.p.v. Monroe-doctrine] : de USA en zijn president – The Donald –  mogen alles wat God verboden heeft uitspoken in de achtertuin van Washington,nee ;  niet alleen  in Midden en Zuid Amerika, Maar ook in  …Groenland…..

:

Nieuws/ Herfst Winter 2024/ 2025

Zwerver tussen ontfermen en noodlot

Een concert kan je binnen de muren van een gebedsruimte brengen die je anders niet zo snel  zo zou bezoeken. Neem die kerk  aan de Scheveningse Weg 235 in Scheveningen. Van buiten streng, sober, zakelijk – perfect aansluitend op de religieuze signatuur van het calvinistische vissersdorp. Zo lijkt het. Maar eenmaal binnen een jubelt de roomse pracht en

praal van de Heilige Antonius Abtkerk je veelvervig tegemoet. Bij de bouw werden kosten noch moeite gespaard. Onvermijdelijk wordt de aandacht van de bezoeker naar het immense mozaïek in de  apsis getrokken – ‘het grootste mozaïek boven de Alpen’ – zo meldt menige beschrijving met de nodige trots. In het oog daarbij springt daarbij vooral het intense bidden van de ‘gewone’ vissersbevolking tijdens een cholera-plaag  van 1848. Hun gebeden werden verhoord, te oordelen naar de onverwacht snelle afloop van de epidemie indertijd. Kerk en mozaïek uit de jaren 1920  [1] herinneren aan het wonder.

We schrijven zaterdagavond 16 november 2024. Guur nat, kil weer. Het was binnen in de kerk overigens evenmin bepaald warm, maar dat veranderde allengs naarmate er meer bezoekers  naar binnen kwamen. Plotseling, zo’n kleine tien minuten voordat het concert zou beginnen, ontstond er in de banken even vóór ons wat rumoer, rondom een gedaante gehuld in een fel oranje gekleurde poncho. Niet veel later spoedden  twee vrouwelijke agenten naar de plek van de ongeregeldheden, op enige afstand gevolgd door maar liefst vier mannelijke secondanten. Met een geforceerde  glimlach op het gelaat  spraken de  vrouwen in uniform de standaardformules voor dit soort situaties: “U kunt nu twee dingen doen: zonder problemen  weggaan óf nog meer moeilijkheden maken. De eerste mogelijkheid is voor iedereen het beste…’ De gestalte, een sjofel uitziende man zo bleek bij nadere observatie, smeekte of ie nog niet een tijdje mocht blijven zitten , hij begon het eindelijk  een beetje warm te krijgen.

Intussen was het concert begonnen. Op het programma van het Haagse Toonkunstkoor stond om te beginnen een tamelijk korte mis van Franz Schubert [2].  Het Kyrie klonk. ‘God heb medelijden, Christus heb medelijden’. Toch zou het enige tijd duren voor de betekenis van die woorden eindelijk doordrong tot de sterke arm –  tot diep in het Credo. Toen pas trokken de  overijverige dienders  zich eindelijk achter in de kerk terug. Aan het eind van de mis leek het Lam Gods uiteindelijk zijn zegetocht mogen aanvaarden door de zonden van de wereld weg te nemen, zich over ons ter ontfermen en tenslotte vrede te brengen. Het applaus barstte los.  Ook de gestalte van de zwerver sprong enthousiast op uit zijn stoel en klapte luid.

Maar het gelukzalige einde van de mis bleek helaas geen onderdeel te zijn van het eindoordeel voor onze zwerver. Want nu stond er een zeker zo pittig nummertje van niemand minder dan Johannes Brahms op het programma,  onder de onheilspellende titel Hyperions Schicksalslied [3]. Aanvankelijk lijken er zich hier in de eerste twee strofen van het gedicht nog hoopvolle taferelen af te spelen waarin de wereld van de Griekse  goden  blijvend doorzicht zou kunnen geven op zalig menselijk verlangen. Maar in de derde strofe ontvouwt zich des te onverbiddelijker het noodlot wanneer de lijdende mens in Friedrich Hölderlins dichtregels uiteindelijk zonder pardon neerstort in het ongewisse…  Gedurende die laatste strofe maakte de zwerver ineens  aanstalten om weg te vluchten, de kerk uit, naar buiten. Twee agenten droegen hem nog wat spulletjes na, zijn slaapzak, zijn primitieve bivaktentje.  Na raadpleging  van de groepsapp van het toonkunstkoor bleek dat hij later op de avond nog gesignaleerd was verderop aan de Scheveningse Weg, wegkwijnend weggekropen in tentje en slaapzak…

Nu al weer zo’n vier jaar geleden, in het eerste ‘ Coronajaar’ [2020] , doken er aan het eind van de herfst in duinen, bossen en parken in en om Den Haag plotseling sjofele zwervers  op in tentjes en zelf gebouwde optrekjes van hout en plastic. Het zouden arbeidsmigranten in de Westlandse glastuinbouw geweest zijn die door hun werkgevers dan wel koppelbazen plotsklaps aan de dijk gezet waren gezet, zonder baan en dak boven het hoofd… De berichten  hierover in de pers  verdwenen net zo snel als ze  opgedoken waren [4]. Maar als de plannen van het hardvochtige kabinet Schoof over asiel en migratie doorgang vinden zouden dergelijke smartelijke taferelen zich wel eens veel vaker en op veel grotere schaal kunnen gaan afspelen. Wat de ontfermende God uit Schuberts mis verhoede……[5]

NOTEN

[1]

Over de Heilige Antonius Abtkerk zie o.m. de links:

https://www.haagsorgelkontakt.nl/antonius-abtkerk/

https://reliwiki.nl/index.php/%27s-Gravenhage,_Scheveningseweg_235_-_Antonius_Abt

https://www.scheveningentoenennu.nl/keramiek2/100-109/101/index.html

De mozaïeken zijn van de hand van de Scheveningse kunstenaar Antoon Molkenboer.

[2]

Het betreft hier  Mis nr. 2 D167 van Franz Schubert

[3]

Friedrich Hölderlins Hyperions Schicksalslied  komt uit het tweede deel van diens briefroman Hyperion oder der Eremit in Griechenland

Hier de originele derde strofe van Hyperions Schicksalslied:

Doch uns ist gegeben,
Auf keiner Stätte zu ruhn.
Es schwinden, es fallen
Die leidenden Menschen,
Blindelings von einer
Stunde  zur andern,
WIe Wasser von Klippe
Zu Klippe geworfen,
Jahrlang ins Ungewisse  hinab.

[4]

Zie o.m.:

=Migranten in Westland wonen in tenten en hutjes door gebrek aan huisvesting In: NOS Nieuwsuur  8 oktober 2020

2020; zie link: https://nos.nl/nieuwsuur/artikel/2351540-migranten-in-westland-wonen-in-tenten-en-hutjes-door-gebrek-aan-huisvesting

=Michiel van Gruijthuijsen, Actie tegen illegale bewoning:: groot tentenkamp in de duinen tussen Westland en Den Haag ontruimd In: Algemeen Dagblad 22 oktober 2020; zie link:

https://www.ad.nl/westland/actie-tegen-illegale-bewoning-groot-tentenkamp-in-duinen-tussen-westland-en-den-haag-ontruimd~a2f7c2b4/

=Michiel van Gruijthuijsen, ‘Geen signalen ’ dat arbeidsmigranten in Westland in tenten en hutten wonen’ In: Algemeen Dagblad 16 november 2020; zie link: https://www.ad.nl/westland/geen-signalen-dat-arbeidsmigranten-in-westland-in-tenten-en-hutten-wonen~a16b1a8d/

Tegenstrijdige berichten,  precies weten we het niet wat er zich heeft afgespeeld in het najaar van 2020 . Nadat er een prijs-glasplafond door de regering werd vastgesteld was het  ergste leed geleden.De daklozen kwamen we in de berichtgeving weer dergelijke zwervers en daklozen tegen aan het eind van de derde golf van de pandemie – eind lente, begin zomer 2021 – toen er voor een deel van hen, tijdelijk onderbracht in hotels, onderdak gezocht moest worden, bijvoorbeeld in het inmiddels brandgevaarlijk verklaarde Dr. Willem Dreeshuis, een verpleeghuis vernoemd naar de befaamde sociaaldemocraat die decennialang aan de overkant van de straat had gewoond, in het deftige ‘zand’-deel van de Beeklaan. En tegen dat voornemen van de gemeente waren op hun beurt de gegoede buurtbewoners weer in het geweer gekomen. Zie:  Christiaan Weijts, Dat hier 199.999 euro voor gevraagd wordt: een symptoom van een krankzinnige woningmarkt. In: NRC/ HB 28 mei 2021, zie link: https://www.nrc.nl/nieuws/2021/05/28/placebo-inspraak-a4045217#/handelsblad/2021/05/28/%23102

[5]

En dan te bedenken  dat het met de zwerver  in beroemde liederencyclus  Die Winterreise  [tekst Wilhelm Müller, getoonzet door Franz Schubert]  juist allerellendigst afloopt; hij raakt uiteindelijk verkleumd door de kou volledig in verwarring….