Familie duurt een mensenleven lang
Ik voel me zo langzamerhand als een lichaam dat met zijn tenen in de klei en het veen van de late 18e en vroege 19e eeuw staat, de tijd van de patriotten en in het directe verlengde daarvan van de tijd van de Bataafse Republiek. De tijd van mijn bedbed-overgrootouders. De Van Schuppens, de Van Dongens, de Datema’s . In die tijd respectievelijk behorend tot de o zo provinciaalse kleine bourgeoisie op de grens van Het Sticht en Gelderland [de Van Schuppens] en op de grens van Holland en Staats/ later Noord Brabant [de Van Dongens] én – lest best – tot de klasse van aan lager wal geraakte dagloners-landarbeiders in het Groninger Hogeland [de Gerritsen-Datema’s].
Tegelijkertijd kan ik nog net over de rand van de 21e eeuw kijken en luisteren. Misschien kan ik me zelfs ook nog enigszins verstaanbaar maken, als de hedendaagse jeugd nog tenminste nog wil luisteren naar iemand uit die inmiddels zo verfoeide babyboomgeneratie – mensen die in de zogeheten Wederopbouwjaren tussen 1945 en 1965 geboren werden.
Dat schreef ik in de zomer van 2022 in mijn Nieuwsbrief. Een familiereünie van de vanDongen-kant van mijn stamboom vormde een welkome aanleiding onderstaand stuk te schrijven dat als laatste hoofdstuk werd opgenomen in een familiebundel “’memory tours” over de Raamsdonkveerse tak van de familie. Het werd uitgegeven en ter plekke ten doop gehouden tijdens een korte maar krachtige excursie door Raamsdonksveer en Raamsdonk op 31 oktober2026.
De context: economisch, sociaal, historisch, geografisch, politiek, cultureel, religieus
Steef en Fien, ‘t Veer en ‘t Veen
Ik wil hier nu een poging wagen tot nadere verbreding en verdieping van deze memory tours. Dat doe ik door in te zoomen en vervolgens weer uit te zoomen op twee sleutelfiguren in het verhaal, een vader en diens dochter die beiden een eerbiedwaardige leeftijd bereikten, aan de hand waarvan we met enige gedachtesprongen wel een periode van nagenoeg twee eeuwen kunnen overbruggen, van de jaren 80 van de 18e eeuw [met de Nederlandse patriotse bijna-revolutie en de Franse Revolutie die even later, in 1795, wél doorging] tm de jaren 70 en 80 van de 20e eeuw [ Val van het kabinet den Uyl begin 1977, Val van de Berlijnse Muur 1989].
TWEE SLEUTELFIGUREN dus . , even voorstellen:
>Steven van Dongen 1839 – 1907 Internationaal opererend hooifourageur
>en diens op één na jongste dochter Stefina Jacoba van Schuppen [geboren van Dongen] [‘Fien’] 1891 – 1987
[en de twee plekken die daarbij horen: ‘t Veer = Raamsdonksveer; ’t Veen = Veenendaal]
>>Laten we metSteven van Dongen beginnen en wel om te beginnen met diens voorouders.
Mijn eigen vader Gerrit van Schuppen, zoon van ‘Fien’, vertelde altijd over de patriottenvaandels die nog immer vol trots prijkten in de deftige voorkamer van het huis van de hooifourageur. Een ereplaats. Raadpleging van het standaardwerk over de patriottenbeweging in deze contreien Tot nut van Nederland van de Nijmeegse historicus vertelt Joost Rosendaal [1]. De patriotten [ tweede helft van de 18e eeuw] waren niet alleen een stedelijke beweging maar zeker ook een zaak die op het platteland speelde. Een heel eigen karakter had de beweging vooral op het grensgebied tussen het in Nederland dominante en welvarende gewest Holland en het in feite als kolonie vanuit Den Haag bestierde zogeheten ‘generaliteitsland’ bestierde Noord- of officieel Staats-Brabant. De Langstraat en het Land van Heusden vormden zo’n regio waar naar toe menig Brabander graag verhuisde – waaronder hen die Van [ het Brabantse dorp] Dongen kwamen. Bij voorkeur nét binnen de grenzen provincie Holland gelegen. Raamsdonk was Hollands territorium – de oude middeleeuwse kerk lag en ligt nog steeds het binnen de – elders deels verdwenen – omringdijk van de legendarische Grote Waard – dat rijke en ruim bemeten polderbied gebied dat in de 15e eeuw bij de Sint Elisabethsvloed door het water verzwolgen was. Het dorp is na de vloed in de loop der tijd naar de andere, veilige kant van de dijk gevlucht. Raamsdonk was een waar pattriottenbolwerk. Een van de voormannen van de patriotten hier was een van de voorvaderen van de Van Dongens, Bastiaan Holster geheten, korenmolenaar in 1826, schepen en heemraad van Raamsdonk van1791 tot1796. De patriotten wisten zich op menig front met verve te verzetten tegen een stadhouder -– Willem V – die in steeds meer bereiken van het bestuur naar zich toetrok. De concrete agitatiepunten die de patriotten aankaartten betroffen zaken als het gebrek aan democratische vertegenwoordiging, onbehoorlijk bestuur, corruptie waarbij hier in de Langstraat de zeer ondemocratische achterstelling van katholieken een uitgesproken prominent agitatiethema vormde. Een achterstelling die in de ogen van mijn vader de eerder genoemde Gerrit van Schuppen [ kleinzoon van de hooifourageur Steven van Dongen] schrijnend gesymboliseerd werd door die monumentale Gertrudiskerk van de stad Geertruidenberg die slechts voorbehouden was aan de protestantse minderheid. Niet meer dan één derde van Geertruidenberg, Raamsdonk en Raamsdonkveer was protestant – goeddeels hervormd – , de rest, een grote meerderheid , katholiek. De familie Van Dongen – zowel de hooi-VanDongens als de graan-VanDongens – behoorden tot het gegoede protestantse deel van de burgerij. Het gewone vaak arme volk was katholiek. Een navrante voetnoot der geschiedenis is dat de katholieke kerk in Geertruidenberg nog in 1957 [! ]nog een proces aan de broek kreeg wegens overtreding van het processieverbod… [2] .
Die hele reeks van door de patriotten ontketende conflicten over het gebrek aan democratische vertegenwoordiging, onbehoorlijk bestuur, corruptie waarvan ik even hiervóór gewag maakte, bereikte in de loop van 1787 een climax , niet alleen in de Langstraat en Heusden en niet alleen in de steden maar ook elders in den lande, ja leidde tot een WARE BIJNA-REVOLUTIE totdat….
Wilhelmina van Pruisen, de vrouw van Oranje-prins Willem V er voor zorgde dat de hertog van Brunswijk zijn troepen op het rapaille af afstuurde. Velen namen daarop de wijk naar Frankrijk om in 1795 naar Nederland terug te keren. Maar daarover verderop meer.
Steven van Dongen was een volle oom van niemand minder dan…
Johan Casper van Dongen – hier al vaker ter sprake gekomen. Makelaar in granen en veekoeken, aanvankelijk in Raamsdonkveer, niet veel later in Rotterdam.
Het is hier niet alleen zaak om twee generaties maar ook om twee stadia in de ontwikkeling in de branche van veevoerproductie te schetsen.
Steven zorgde voor de productie van ruw voer voor het vee – vooral hooi en stro. Ruw en bulk – het was de tijd dat het vervoer nog liep op de kracht van paarden van vlees & bloed. Zijn zorg was niet alleen de productie van veevoer maar ook de zorg om dat voer naar zo veel mogelijke plekken op ons werelddeel toe te vervoeren. Ook de onmogelijkste plekken, bijvoorbeeld in oorlogsgebied. Dat vereist een mix van koelbloedigheid en gewiekstheid. Van Dongens klanten wisten wat ze aan hem hadden: betrouwbaar en waar nodig snel. Niet zelden ging Steven persoonlijk mee op de gevaarlijkste tochten, zeker als het ook nog om een prominente opdrachtgever ging zoals Napoleon de Derde ofwel ‘de ’kleine Napoleon’ – in de Frans-Duitse Oorlog 1870 – voor wie hij voer moest brengen naar het tot het tot de tanden versterkte Metz in beleg. Steven wist met succes achter de linies te geraken maar werd uiteindelijk toch in de kladden gegrepen door de in Feldgrau gehulde troepen van de IJzeren Kanselier in Berlijn en vervolgens, beschuldigd van spionage, in de kerker geworpen maar uiteindelijk dankzij intensieve diplomatieke bemiddeling vanuit Den Haag weer op vrije voeten gesteld.
Johan Casper was evenmin bangelijk ingesteld. Hij behoorde tot een volgend generatie veevoerproducenten en -handelaren. In die branche buitelde eind 19e begin 20e eeuw de ene innovatie over de andere. Innovatie wat betreft het voer zelf: van hoofdzakelijk grof voer tot onstuitbaar krachtvoer. Onze makelaar van granen en veekoeken wist er wel weg mee. Vooral zijn veekoeken [oil seed cakes] vonden gretig aftrek. Én innovatie wat betreft de hoeveel- en vooral de snelheid van het vervoer: er werden werelden tegelijk gewonnen dankzij het wonder van de graanelevator, waarmee het graan in één moeite uit het dek van het schip kon worden gezogen. Johan Casper stond er echt vlak bij en investeerde er zelf actief in. Ook wat dit betreft was hij in Rotterdam met de neus in de boter gevallen [3] . En even na de eeuwwende verschenen vrouw en kinderen ten tonele. Én met de vrouw een complete familie, de Datema’s met hun aartsvader, de steil rechtzinnige P.G. Datema, predikant te Delfshaven, in zo ongeveer alles het tegendeel van Steven van Dongen met de vrije geestelijke bagage van diens patriottenfamilie.
>> en laten we dan nu doorgaan met dochter Stefina [van Schuppen] van Dongen
Daarbij moeten we tegelijkertijd op de twee plaatsen van handeling ingaan die in beeld komen op het moment dat Stefina van Dongen trouwt met Jan Hendrik van Schuppen. Daar horen twee geografische plekken: Raamsdonksveer [ de volksmond ’t Veer] en Veenendaal [’t Veen]. Twee plekken met onmiskenbare verschillen en tegelijk misschien minder in het oog springende overeenkomsten. Beide plekken zijn nederzettingen die ontstaan in de marge van, min of meer buiten de orde van het Ancien Régime met zijn vaststaande rangen en standen van vóór de Franse Revolutie. Zeker geen stad en evenmin een dorp met zijn eigen kerk en eigen rechtspraak en uitvoerend gezag, dat weliswaar in handen was van een bevoorrechte elite maar daarbij toch een zeker gevoel van vastigheid bood. Wat er wél bestond: de nodige vrijheid van hindernissen om je eigen toko op te zetten, zonder hinderlijke wetten en bepalingen die door gilden werden opgelegd aan ambachtslieden. In deze weinig dynamische maar toch al met wat weifelende pogingen omgeven situatie komt beweging op het moment dat de oude vormen en structuren weifelingen beginnen te vertonen en tegelijk handelingsperspectieven, vaak ja juist liefst op heel ander vlakken zich aandoen, zich openbaren. In een dergelijke schemersituatie bevonden zich heel wat gebieden in het westen en midden van Europa in de overgang van 18e en 19e eeuw. Nederland stond op dat moment niet zonder meer in de voorhoede, veel van de veelbelovende aanzetten waren in voorafgaande eeuwen uiteindelijk toch niet doorgezet, maar wie via de achteruitkijkspiegel al terugkijkend juist wel het gevoel krijgt een andere dimensie te kunnen ontdekken heeft de sleutel van de niet onmiddellijk te bereiken vondst potentieel al in handen. Dat je als habitat zelf niet onmiddellijk in staat bent nieuwe invalshoeken op het spoor te komen hoeft je geen zorgen te baren. In de stroomversnelling die zich aankondigt zijn meer dan ooit momenten op de goede golflengte gekomen, juist op die plekken die al wel losgeraakt zijn …dergelijke kruispunten zijn juist te vinden in de ‘vlekken’ in het landschap, juist daar waar ‘net iets eerder of later’ wonderen kan doen. Waar de allersnelste ontwikkelingen nog niet onder handbereik zijn, maar al wel tal van plekken klaar staan waar we ‘op het droge’ kunnen oefenen. In de eerste driekwart van de 19e eeuw waren die plekken er te over. De voorzieningen werden langzaam maar echt heel zeker stukje bij beetje aangebracht, alleen de ‘klik’ moest hier en daar nog komen. Laten we hier met die ogen zowel ’t Veer als ‘t Veen consequent bekijken.
’t Veer – de naam alleen al zet deze plek aan de herbergzame kant van het landschap. Het veer met zijn veerkade en zijn veerpont klinken, horen en ruiken naar verbinding, contact met de wereld met al zijn nijver- en bedrijvigheid, naar lichaam dat zonder geest niets zou zijn. Water was en is hier de grote communicator. Vanaf de veerkade aan de rivier de Donge ligt de wereld aan je voeten. Welhaast grenzeloos is het vaarnetwerk van hieruit via Nieuwe Merwede, Merwede en Waal het Rijnland stroomopwaarts t/m Bazel, via Bergse Maas – sedert 1904 – naar de Waalse industriebekkens en via Hollands Diep, Krammer-Volkerak en Oosterschelde. Aan het begin van de 19e eeuw kwam daar bovendien ook nog een heuse langeafstadsweg bij: de Route Napoleon nr. 2j, van Parijs naar Amsterdam, die ook onderweg Raamsdonksveer aandeed. Even later, na 1815, werd die weg in het rijkswegennet van Koopman-koning Willem I opgenomen.
De familie van hooifourageur Steven van Dongen was niet alleen noordwaarts [op Rotterdam] maar ook en vooral zuidwaarts [op Antwerpen / België] gericht. Dochter Fien doorliep de middelbare school op een internaat in Breda op een internaat bestierd door diaconessen – dat zijn protestantse nonnen. Het bestaan van het zogeheten Halvezolenlijntje, de oostwaartse spoorlijn die naar provinciehoofdstad Den Bosch voerde, werd door de familie nagenoeg genegeerd. ‘ Al vanaf Waspik [de volgende halte na Raamsdonk] wordt het alleen maar steeds minder” was in dit verband de standaardopmerking van Fien.
’t Veen klinkt en ruikt naar onland – onnut land dat vaak meer water dan land was. Maar om over ‘onwater’ te spreken zou God verzoeken zijn. Dan doemt het dreigende beeld van het wassende water op. Niet voor niets heten in Veenendaal de laatste restjes veenmoeras er De Hel en – bedreigender nog – De Blauwe Hel, thans als zogeheten natura-2000-gebieden goeddeels in veilige handen bij Staatsbosbeheer [4] . Ondanks het feit dat het relatief achtergebleven Veenendaal betrekkelijk vroeg in contact kwam met de moderne tijd, is er voor dat feit weinig waardering van de zijde van de Veenendalers te bespeuren. De nederzetting dankte zijn bestaan aan het feit dat de stad Antwerpen in de 16e eeuw zijn oog had laten vallen op een geschikte plek voor een hier te stichten veenkolonie – de concessie aan de stad van de bisschop van Utrecht – niet als geestelijk leider maar als wereldlijk heerser in deze contreien – werd betrekkelijk gemakkelijk verkregen. Voor het steeds sneller groeiende Antwerpen betekende het een prima investering waarmee de schoorstenen van de stad geruime tijd zouden kunnen blijven roken. De kolonisten in dit woest en ledig veengebied kwamen deels uit Antwerpen en deels uit de provincie Utrecht. De eigenaars van de te vervenen percelen – dus de bazen van de turfstekers die het eigenlijke werk moesten doen – kwamen hoofdzakelijk uit het Utrechtse. Een perceel zagen zij als een interessante investering waarmee zij tegelijk lid werden van een nieuw op te richten veenraadschap – een nieuwe bestuursvorm waarin naast waterstaat ook de dagelijkse gang van zaken – waarbij en passant ook kerkelijke zaken meegenomen waren – geregeld werden. Mijn achternicht de geschiedkundige Alice van Schuppen [5] ziet er in haar interessante publicatie een institutie voor collectieve actie in de vroeg-moderne samenleving in. Voor wat de gewone dagelijkse gang zaken oversteeg – en dat zal vooral de hogere rechtspraak hebben betroffen – waren de kolonisten aangewezen op de aangrenzende stad Rhenen onder wiens jurisdictie de kolonie viel en in mindere mate op rechtsolleges aan de oostelijke Gelderse randgebieden van het veengebied behorend tot het Veluwse enkdorp Ede. Zolang het de stad Antwerpen voor de wind bleef gaan en er genoeg veen in het zuidelijk deel van de Gelderse Vallei overbleef ging een en ander voorspoedig. Maar na de Val van Antwerpen in 1585 en daarna het opraken van het veen raakte de hele kolonie in een zichzelf vertragende versukkeling.
Toen in 1795 de Bataafse bevrijders die onder bevel stonden van de ‘patriottengeneraal’ Daendels, afkomstig uit het IJsselstadje Hattem, en de door de militaire wol geverfde Franse generaal Pichegru de voormalige veenkolonie betraden, moeten de Veenendalers zich bevreemd gevoeld hebben. Natuurlijk hadden ze blijmoedig de dans om de vrijheidsboom eegedanst. Natuurlijk waren vernederingen door Rhenen van de Veenendalers in de vorm van herendiensten zeker niet vergeten. Natuurlijk hadden de Veenendalers tenslotte deelgenomen aan de officiële plechtigheden voor het stichten van een eigen burgerlijke gemeente waarmee ze uiteindelijk echt baas in eigen nederzetting werden [6] . Maar ze hadden er zelf nauwelijks iets voor hoeven doen, het werd ze in de schoot geworpen, maar velen van die o zo vrome Veenendalers zullen eerder gezwegen hebben dan te zeggen wat ze er écht van vonden. Misschien waren sommigen wel bang om met een afwijkende mening te komen, zoals de Godvrezenden onder hen die als de dood waren voor verketteringen wegens schaamteloos flirten met het Goddeloze beginsel van de volkssoevereiniteit van de Franse Revolutie of zij die als gegoede burgers bang waren voor hun maatschappelijke positie nu op het politieke speelbord zoveel stukken waren gaan schuiven .
Zoals Raamsdonksveer aan het begin van de jaren 10 van de 19e eeuw dankzij Napoleon aansluiting kreeg op het nationale en internationale wegennet van die tijd, zo kreeg Veenendaal 30 jaar later in 1845 aansluiting op het verkeerssysteem van toentertijd de toekomst in de gedaante van het Rijnspoor van Amsterdam via Utrecht naar Arnhem, een lijn die na 1855 doorgetrokken werd naar Ruhrgebied en Keulen. Bij het buurtschap De Klomp kwam een klein spoorstation dat reizigers naar Veenendaal de nodige soelaas bood. Maar dat was niet conform de mening van dr. J.G. Thoomes, niet onverdienstelijk chroniqueur van ’t Veen en auteur van het boekje Vier eeuwen Veenendaal [1549 – 1949] die de afstand van De Klomp naar ’t Veen maar veel te lang vond [7] . Hij zal in die mening niet alleen gestaan hebben. Die – overigens in de praktijk nogal bescheiden uitpakkende afstand vormde in 1865 in ieder geval gelukkig geen enkele aanleiding voor Steven van Schuppen, de jonge en energieke directeur van de wolspinnerij van de Scheepjeswol de eerste stoommachine van Veenendaal via dit spoor te laten komen. ’t Veen behoorde ineens tot de kopgroep van de Nederlandse textielindustrie. De eerste spoorverbinding van Twente met Duitsland was de spoorlijn van Almelo naar Salzbergen uit 1864. Behalve textiel ontstond aan het eind van de 19e eeuw en begin 20e eeuw in Veenendaal ook sigarenindustrie bij een andere tak van de Van Schuppens, eerst de Ritmeester-sigaren en in een volgende generatie de Panter-sigaren elk met eigen fabrieken.
>>Stefina naar ’t Veen
Nu, in dit Veenendaal ging Stefina in 1916 met Jan Hendrik – in de wandeling JAN genoemd – trouwen en wonen. Hij was geen grote fabriekseigenaar maar ‘kledingmanufacturist’- later zou hij zich bij voorkeur gewoon ‘winkelier’ laten noemen. Hij had het vak van coupeur [de snijder van de stof voor het maken van maatpakken] aan het begin van de eeuw geleerd in het verre Dresden. Zijn vader Gerrit ‘zat’ al in de textiel, als ‘fabriqueur’ die met zijn ezelskar de armelijke erven van de keuterboertjes in en om Veenendaal afging om daar stoffen te laten weven. Veel turfstekers waren naarmate het turf in de veenderij opraakte een eigen boerderijtje begonnen dat van generatie op generatie door vererving steeds kleiner werd en kleiner werd waardoor zij meer en meer aangewezen waren op huisarbeid als spinner of wever. Gerrit was een vooruitziend man die zag aankomen dat het na de doorbraak van de stoommachine snel gedaan zou zijn met dat alles. Hij zorgde er voor dat zijn zoons de switch konden maken naar de kwaliteitskleermakerij – Veenendaal was in die tijd sterk in opkomst als winkelcentrum voor de zuidelijke Gelderse Vallei. Zijn zoon Jan slaagde het beste in deze switch. Jan bezat hiervoor de benodigde open mind, wist bijvoorbeeld tijdens het interbellum tijdig in te haken op de komst van de confectie. De zaak van Jan hield het maar liefst een eeuw vol – op het 100-jarig jubileum trad tv-persoonlijkheid Umberto Tan, de best geklede man van Nederland, op als ceremoniemeester. Niet lang daarna werd de zaak door de kleinkinderen opgeheven. Precies op tijd. De kredietcrisis en daarna eurocrisis [2007-14] kondigden een nieuwe tijd aan.
Niet alleen op zakelijk vlak maar over een breder terrein was Jan nieuwsgierig. Als pionier radio-amateur en vooral als amateur-fotograaf. ‘Verdienstelijk’ als toevoegsel in dit verband zou geen recht den aan zijn kwaliteiten als fotograaf. Zijn kracht was zijn manier van kijken die het best tot uitdrukking kwam in zijn landschapsfotografie. Hij had oog voor verbanden in de opbouw van landschappen, ook ja juist daar waar die soms niet op het eerste gezicht duidelijk worden. Zijn werk is qua stijl misschien het best te vergelijken met dat van Cas Oorthuys. Zijn grote kennis van en liefde voor landschap en natuur had Jan gemeen met zijn vrouw Stefien, evenals diens afkeer van dikdoenerij en gekwezel. Wat dat laatste betreft was het wat benepen geestelijk klimaat van Veenendaal bepaald niet opwekkend. De Hervormde Kerk was hier in de klemmende greep van de Gereformeerde Bond gekomen. Zo stellig orthodox deze ‘bond’ was in de leer, zo onverschillig, nalatig en hardvochtig betoonde deze geloofsrichting zich op pastoraal vlak. Dat moesten Jan en Fien persoonlijk ervaren toen zij na de vroegtijdige dood van twee zonen tijdens het interbellum geen waarachtige steun van de zijde van de kerk mochten ervaren. Fien was het felst in haar verontwaardiging daarover. Fien en Jan braken daarom met de kerk en hielpen in de jaren 30 de Hervormde evangelisatie ‘Sola Fide’ mee oprichten. Sola Fide – Luthers leerstuk van de rechtvaardiging door het geloof alléén – als inspiratiebron en steun werd zo hier tegelijk – en terecht ! – als beschutting en wapen tegen de gereformeerde-bonds-hardheid ingezet [8] . ‘Sola Fide’ werd de the talk of the town in Veenendaal. Het kwam in zwang bij ’solafide’ te gaan kerken, al was het alleen maar om redenen van religieuze ‘spionage’. Jans Schupse achterneven stelden de bedrijfskantine van hun Panter-sigarenfabriek ter beschikking voor het houden van de kerkdiensten. Predikanten van heinde en verre meldden zich aan voor een preekbeurt in het Veense ‘panterkerkje’ , waaronder opvallend veel dominees uit… Amsterdam…Na de oorlog kreeg Sola Fide zijn eigen kerk, – wat heet – meer een soort verenigingsgebouw uitdrukkelijk zonder toren, want het bescheiden bouwwerk aan de Veenendaalse Eikenlaan mocht conform het bestemmingsplan niet te veel op een kerk lijken. Sola Fide als kerkelijke gemeente is inmiddels ter ziele. Als gebouw leeft het nu voort als fitness-ruimte , tijdens de jaarlijkse open monumentendagen te bezichtigen. Een naar achteren oplopende zaal, een speciale plek voor een filmprojector en een ruim bemeten ruimte als toneel voor lekenspelen zijn hier onmiskenbaar tekenen van hier onbeschroomd gepleegde wereldgelijkvormigheden. Voor vele Veenendalers was dat een doorn in het oog, voor de kerkgangers in dit gebouw vormde het juist een extra attractie.
Het is de onverbiddelijkheid van het rechtzinnig calvinistische deel van de Veense bevolking om enige vorm van deugdelijke kritische reflectie op de eigen rol tijdens de bezetting bij zichzelf toe te laten die de oorzaak vormt voor de mentale ontwrichting tijdens in de Tweede Wereldoorlog en nog lang daarna. Vooral de rol die de SGP – hier in Veenendaal nog immer helaas nog altijd een politieke factor van betekenis – gespeeld heeft als prediker van gehoorzaamheid aan de overheid die God boven ons gesteld heeft – i.c. toen de Duitse bezetter – is en blijft onacceptabel. De rol die de hedendaagse burgemeester Gert Jan Kats in dit verband speelt is in dit opzicht opmerkelijk en intrigerend. Eerst zegde hij zijn de zijn lidmaatschap van de SGP op wegens door hem geconstateerde antisemitisme in de boezem van die partij ,maar bleef als partijloos bestuurder wél op zijn post. Luttele jaren daarna – nadat spionage in een moskee in Veenendaal, uitgevoerd op last van de gemeente aan het licht gekomen was – weigerde Kats aanvankelijk daarvoor excuses aan te bieden, waarschijnlijk Romeinen 13 vers 1 en 2 gedachtig. Dit in tegenstelling tot andere gemeenten in den lande die hun verontschuldigingen voor de door hen gepleegde spionage wel hadden gemaakt. Niet veel later ging Kats na een gerechtelijke veroordeling voor onrechtmatige privacy-schending alsnog door de knieën – opnieuw met Romeinen 13 vers 1 en 2 in de hand [9] . Jan van Schuppen draait zich om in zijn graf. Opgeklommen tot wethouder in de plaatselijke politiek werd hem in mei 1945 verzocht als een van de weinige politiek aanvaardbare kandidaten het tijdelijk nood-burgemeesterschap te accepteren om ’t Veen weer enigszins op de rails te kunnen krijgen. Nee, deze ‘wederopbouwburgemeester’ voor één jaar miste het bij dit soort gelegenheden vereiste aplomb om met het nodige effect grootse plannen en maatregelen te kunnen presenteren. Hij was geen praatjesmaker, maar een baken van vertrouwen. Zijn bevrijdingsspeach sprak hij zo zacht uit dat men hem slechts met moeite kon verstaan.
Jan overleed in 1975; Fien overleefde hem ruim een decennium. Ruim een jaar na zijn dood, in 1976/77, was de kleine bibberburgerij van financieel redelijk gezetenen in rep en roer, ook in een plaats als Veenendaal. Dat najaar zou in de Tweede Kamer de eerste van de vier grote maatschappijhervormende wetten van het kabinet Den Uyl aan de orde komen. De wet op de grondpolitiek die speculatie met grond aan banden moest gaan leggen om zo te voorkomen dat huizen onevenredig duur uitvielen] . Eigenaren van grond zagen hun – veelal extra – spaarpotten in rook opgaan en gingen in paniek tot verkoop over. Zo ook de familie van Schuppen. Stefina vertelde dat aan mijn moeder Cobi of Cobs – ook een geboren Van Dongen én bovendien natuurlijk schoondochter van Fien. Dat was nadat het kabinet gevallen was – die hele wet ging dus helemaal niet meer door. “Voor veul te weinig verkocht’’ zei ze en ze voegde er aan toe in onvervalst Brabantse tongval: ‘”Aan zo-unne sjacheraar die er un dag later meer dan het dubbele voor gekregen had” . Daar sprak en verbeet zich eindelijk eens weer de èchte dochter van Steven van Dongen, internationaal opererend hooifourageur. En die man had wel voor hetere vuren gestaan, ging desnoods voor de linkste klussen door roeien en ruiten.
STEVEN VAN SCHUPPEN, OKT 2026
Noten
[1]
Joost Rosendaal, Tot Nut van Nederland – Polarisatie en revolutie in een grensgebied 1783 – 1787 Nijmegen [Vantilt] Nijmegen 2012. Op blz. 51 is een foto van patriottenvaandel uit Raamsdonk afgebeeld onder de naam het genootschap ‘voor vrijheid, Vaderland en Eigenbezitting’. Die eigenbezitting zo hoog in het vaandel doet vermoeden dat we hier van doen hebben met bepaaldelijk niet onbemiddelde lieden. Of dit vaandel deel uit maakte van de verzameling thuis in de voorkamer van Steven van Dongen prijkte weten we niet.
[
2]
Zie over dit proces over het processieverbod in Geertruidenberg onder meer dit korte artikel in de NRC van 12 november 1957: https://www.nrc.nl/nieuws/1957/11/12/processieverbod-overtreden-kb_000036873-a2383727… /
[3]
Meer informatie over een historische Rotterdamse graanelevator: zie link: https://elevator19.nl/
4]
Over De Hel en De Blauwe Hel zie link:https://www.routesinutrecht.nl/locaties/3215938974/natuurgebied-de-blauwe-hel
[5]
Alice van Schuppen, Verenigd in het veen: het Veenraadschap van de Stichtse en Gelderse venen als institutie voor collectieve actie,1546 – 1650 In: Eendracht maakt macht De rol van instituties voor collectieve actie in vroegmoderne samenleving/ Leidschrift [historisch tijdschrift RU Leiden] Jrg. 25 nr. 2 Leiden 2010, blz. 21 – 39
[6]
Over de gebeurtenissen in het revolutiejaar 1795 in Veenendaal zie: Dr. J.G. Thoomes ism. D. Sandbrink, Vier
eeuwen Veenendaal 1549 – 1949 Wageningen [Veenman] 1949 blz. 58 – 62
[7]
Thoomes ism Sandbrink , blz. 67
[8]
Sola fide! Dat het geloof op zichzelf voldoet conform Paulus’ brief aan de Romeinen 1 vers 17 is natuurlijk veel meer dan een bemoedigende gedachte, ja het is een ronduit bevrijdende gedachte – deze visie van Luther. Het is dus juist heel goed én raak geweest dat de Veense evangelisatie dit sola fide als mentaal vlaggenschip heeft gekozen. Maar ook een motto in al zijn deels verborgen tegenstrijdigheid stemt tot kritisch nadenken en bezinning. Ook dat is juist heel goed. Het idee van menig criticus van Luthers theologie, waaronder later in de tijd van WO II de Duitse, fel tegen het nazIregime gekante theoloog Bonhoeffer dat de reformator zelf lucht zou hebben gegeven aan een al te lichtzinnige benadering van het zondebesef, dit mede tegen de achtergrond van het feit dat hij in een brief vanuit zijn onderduikadres in de Wartburg aan zijn adjudant Melanchton op het hart had gedrukt toch met kracht, maar dan wel vooral uit overtuiging en zo des te dapperder, te zondigen [‘Pecca fortiter!’], gaat misschien wel ver, maar dat moet juist ook waar principiële zaken in het geding zijn. Ook heden ten dage nog ontsnappen lekker bekkende zinsneden als ‘’ daarbij moeten we onvermijdelijk wel vuile handen maken’’ al te licht en al te vaak aan de haag onzer tanden, een ander onderstreept door een vaak al te nadrukkelijk zorgelijk fronsen.
[9]
– zie: Joep de Groot, Gemeente deed onrechtmatig undercover onderzoek naar moskee. In: NRC 30 juli 2025
– De tekst van Paulus’ brief aan de Romeinen, Hoofdstuk 13, vers 1 en 2 luidt [Statenvertaling]: 1 – ‘Alle ziel zij den machten, over haar gesteld, onderworpen; want er is gen macht dan van God, en de machten die er zijn die zj van God geórdineerd. 2 – Alzo dat die zich tegen de macht stelt, de ordinantie van God wederstaat; en die ze wederstaan, zullen over zichzelven een oordeel halen.” Leeuwarden [Jongbloed] 1977